CFD là gì? Cơ chế, rủi ro và pháp lý tại Việt Nam

Vài năm trở lại đây, nhà đầu tư cá nhân Việt Nam bắt gặp ngày càng nhiều lời mời giao dịch tài chính trực tuyến với số vốn rất nhỏ. Từ các bài quảng cáo đầu tư vàng, bạc cho tới những lời mời đầu tư cà phê CFD trên mạng xã hội, ba chữ cái này xuất hiện dày đặc nhưng phần lớn người đọc vẫn chưa rõ đứng sau nó là cơ chế gì. Hiểu đúng bản chất trước khi bỏ tiền là việc nên làm với bất kỳ sản phẩm tài chính nào, đặc biệt với sản phẩm có đòn bẩy. Bài viết này của Anfin sẽ giải thích CFD là gì, cơ chế vận hành, các lớp chi phí đi kèm, tình trạng pháp lý tại Việt Nam và kênh giao dịch hợp pháp mà nhà đầu tư trong nước có thể tiếp cận.

1. CFD là gì và cơ chế vận hành của hợp đồng chênh lệch

1.1. Định nghĩa CFD

CFD là gì? CFD là viết tắt của Contract for Difference, tiếng Việt gọi là hợp đồng chênh lệch. Đây là thỏa thuận song phương giữa nhà đầu tư và nhà môi giới, trong đó hai bên cam kết thanh toán cho nhau phần chênh lệch giá của một tài sản cơ sở giữa thời điểm mở và đóng vị thế.

Điểm cần nắm trước tiên là nhà đầu tư không sở hữu tài sản cơ sở. Khi giao dịch một hợp đồng chênh lệch trên bạc, bạn không có quyền nhận bạc, không có kho hàng nào ghi tên bạn. Thứ duy nhất phát sinh là khoản tiền chuyển qua lại giữa bạn và nhà môi giới, tính trên phần giá đã thay đổi.

Yếu tố song phương là gốc rễ của mọi đặc điểm còn lại: vì hợp đồng chỉ có hai bên, mọi thứ từ giá niêm yết, tỷ lệ đòn bẩy, mức phí cho tới thời điểm đóng vị thế bắt buộc đều do nhà môi giới thiết lập. Đây là khác biệt cấu trúc lớn nhất so với các loại hợp đồng phái sinh giao dịch trên sàn tập trung.

1.2. Cơ chế mở, đóng vị thế và cách tính lãi lỗ

Sản phẩm này cho phép đặt lệnh theo cả hai chiều: dự đoán giá tăng thì mở vị thế mua, dự đoán giá giảm thì mở vị thế bán, tương tự nguyên tắc bán khống trên các thị trường khác.

Lấy một ví dụ giả định. Nhà đầu tư mở vị thế mua 100 ounce bạc dưới dạng CFD tại 30,00 USD một ounce, giá trị danh nghĩa 3.000 USD. Với đòn bẩy 1:20, số tiền ký quỹ cần đặt khoảng 150 USD.

• Giá tăng 2% lên 30,60 USD, đóng vị thế nhận chênh lệch 0,60 USD nhân 100 ounce, tức 60 USD, tương đương lãi khoảng 40% trên vốn bỏ ra
• Giá giảm 2% xuống 29,40 USD, khoản lỗ cũng là 60 USD, tức mất khoảng 40% số vốn ký quỹ

Con số đáng chú ý không phải 40% mà là khoảng cách giữa 2% và 40%. Tài sản cơ sở chỉ nhích 2% nhưng tài khoản biến động gấp hai mươi lần. Đòn bẩy phóng đại cả hai chiều với mức độ như nhau, và đây là điều nhiều người mới chỉ nhìn thấy ở chiều có lãi.

1.3. Giá CFD là gì và hình thành từ đâu

Đây là phần ít được nói tới nhất nhưng lại quan trọng nhất khi tìm hiểu sản phẩm này. Giá CFD là gì? Đó là mức giá do chính nhà môi giới niêm yết cho khách hàng của mình: tham chiếu giá tài sản cơ sở trên thị trường quốc tế, cộng thêm một biên độ riêng, rồi hiển thị lên nền tảng giao dịch.

Hệ quả rất rõ ràng. Cùng một thời điểm, cùng một mặt hàng, hai nhà môi giới khác nhau hoàn toàn có thể hiển thị hai mức giá khác nhau. Con số bạn nhìn thấy trên màn hình không phải giá khớp lệnh công khai của một sở giao dịch nào, mà là giá của riêng nơi bạn đang mở tài khoản.

Ở chiều ngược lại, trên sàn tập trung, giá thị trường phái sinh hàng hóa hình thành từ việc khớp lệnh mua và bán của toàn bộ thành viên tham gia. Sổ lệnh là chung, giá là chung, mọi nhà đầu tư tại cùng một thời điểm đều nhìn thấy một con số duy nhất và có thể đối chiếu độc lập.

Khác biệt này kéo theo hệ quả thực tế: khi giá do một bên trong hợp đồng tự niêm yết, nhà đầu tư khó có nguồn tham chiếu độc lập để kiểm tra mức giá mình vừa khớp là hợp lý hay chưa.

1.4. CFD nằm ở đâu trong nhóm hợp đồng phái sinh

CFD thuộc họ sản phẩm phái sinh, tức giá trị của nó phái sinh từ giá một tài sản khác. Nhưng trong họ này, mỗi loại hợp đồng có cấu trúc rất khác nhau.

Có thể thấy CFD gần với nhóm thỏa thuận riêng hơn là nhóm niêm yết tập trung. Muốn hiểu sâu từng loại, bạn có thể đọc thêm về hợp đồng tương lai, hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng quyền chọn và hợp đồng hoán đổi.

→ Xem thêm: Giao dịch phái sinh là gì?

2. Thị trường CFD là gì và một sàn CFD vận hành ra sao

2.1. Thị trường CFD là gì

Thị trường CFD là gì nếu đặt cạnh các thị trường tài chính quen thuộc? Đây là thị trường phi tập trung, thường gọi tắt là OTC. Không có sở giao dịch trung tâm, không có trung tâm thanh toán bù trừ đứng giữa bảo đảm nghĩa vụ cho hai bên. Mỗi nhà môi giới tự tổ chức một thị trường riêng phục vụ khách hàng của mình.

Ba hệ quả trực tiếp:

• Không có sổ lệnh chung. Lệnh của bạn không gặp lệnh của nhà đầu tư khác mà được xử lý trong hệ thống nội bộ của nhà môi giới
• Không có giá tham chiếu thống nhất, mỗi nơi niêm yết một giá
• Thanh khoản phụ thuộc vào chính nhà môi giới, không phải vào độ sâu của một thị trường chung

Cấu trúc này khác hẳn mô hình thị trường phái sinh tập trung, nơi mọi lệnh đều đi vào một sổ lệnh duy nhất và được một tổ chức độc lập bảo đảm thanh toán.

2.2. Một sàn CFD tạo doanh thu như thế nào

Hiểu cách một sàn CFD kiếm tiền giúp nhà đầu tư nhìn rõ cấu trúc lợi ích của sản phẩm. Ba nguồn doanh thu phổ biến: chênh lệch giữa giá mua và giá bán, thuộc về nhà môi giới ngay khi lệnh được mở; hoa hồng tính trên mỗi lệnh; và phí giữ vị thế qua đêm, cộng dồn theo từng ngày duy trì lệnh.

Một số nhà môi giới còn hoạt động theo mô hình nhà tạo lập thị trường, tức đứng luôn ở vị trí đối tác đối ứng với lệnh của khách thay vì chuyển lệnh ra thị trường bên ngoài. Đây là mô hình kinh doanh tồn tại hợp pháp ở nhiều quốc gia đã cấp phép hoạt động này, không phải dấu hiệu vi phạm. Điều nhà đầu tư nên nắm là hệ quả cấu trúc: khoản lỗ của khách và khoản lãi của nhà môi giới nằm ở hai phía đối nghịch của cùng một hợp đồng. Ở sàn tập trung, đơn vị môi giới hàng hóa phái sinh chỉ đóng vai trung gian nhận và chuyển lệnh, không đứng ở phía đối diện của khách.

2.3. Đòn bẩy và ký quỹ trong giao dịch CFD

CFD là sản phẩm sử dụng đòn bẩy tài chính, nhà đầu tư chỉ cần đặt một phần nhỏ giá trị vị thế dưới dạng ký quỹ. Đặc thù nằm ở chỗ ai quyết định các thông số này: tỷ lệ đòn bẩy do nhà môi giới tự đặt và có thể thay đổi theo chính sách nội bộ, ngưỡng gọi bổ sung ký quỹ cùng ngưỡng đóng vị thế bắt buộc cũng nằm trong hệ thống của họ, không do một sở giao dịch quy định thống nhất.

Quay lại ví dụ với vị thế 3.000 USD và 150 USD ký quỹ. Nếu giá bạc giảm 5% xuống 28,50 USD một ounce, khoản lỗ là 150 USD, đúng bằng toàn bộ tiền ký quỹ, và vị thế đứng trước nguy cơ bị đóng bắt buộc. Biến động 5% là chuyện bình thường của thị trường hàng hóa, nhưng với mức đòn bẩy này, nó đủ để xóa sạch phần vốn đã đặt. Nguyên tắc giao dịch ký quỹ nói chung là vậy, chỉ khác ở chỗ ai đặt ra luật chơi.

→ Xem thêm: Đầu tư hàng hóa hay đầu tư Forex?

2.4. Những tài sản thường được chào dưới dạng CFD

Phạm vi tài sản được chào dưới dạng hợp đồng chênh lệch khá rộng, tập trung ở bốn nhóm.

• Kim loại quý và kim loại công nghiệp: vàng, bạc, bạch kim, đồng, xuất hiện nhiều nhất nhờ mức độ phổ biến của tên gọi. Đây cũng là các mặt hàng đang giao dịch trên thị trường hàng hóa kim loại tập trung dưới hình thức hợp đồng tương lai
• Nguyên liệu công nghiệp và nông sản: cà phê, đường, ca cao, bông sợi, ngô, lúa mì. Trong đó đầu tư cà phê CFD là hình thức được nhắc tới nhiều nhất tại Việt Nam, do cà phê là mặt hàng nhà đầu tư trong nước quen thuộc và có biến động giá rõ rệt
• Năng lượng: dầu thô, khí tự nhiên
• Chỉ số chứng khoán và tiền tệ: các chỉ số lớn và các cặp tiền tệ chính

Lưu ý: Hiện nay, hàng hóa thuộc nhóm năng lượng chưa được cấp phép giao dịch tại Việt Nam, bất kỳ đơn vị nào tổ chức giao dịch nhóm hàng này tại Việt Nam đều là hành vi vi phạm.

→ Xem thêm: Các loại hàng hóa phái sinh phổ biến mà người mới nên biết

3. Chi phí và rủi ro cần biết trước khi giao dịch CFD

3.1. Các lớp chi phí trong giao dịch CFD

Chi phí của sản phẩm này không nằm gọn ở một dòng phí duy nhất mà phân tán qua nhiều lớp.

Khoản dễ bị bỏ qua nhất là phí giữ vị thế qua đêm, vì nhỏ khi nhìn theo ngày nhưng cộng dồn theo thời gian. Vẫn với vị thế 3.000 USD ở ví dụ trên, giả sử phí qua đêm ở mức 0,02% giá trị vị thế mỗi ngày, tức khoảng 0,6 USD, gần như không đáng kể trong một phiên. Nhưng giữ 30 ngày, tổng phí lên khoảng 18 USD, tương đương 12% số vốn ký quỹ 150 USD. Nhà đầu tư có chiến lược nắm giữ dài cần tính khoản này vào bài toán ngay từ đầu, thay vì chỉ nhìn vào biến động giá.

Ở chiều so sánh, phí giao dịch hàng hóa phái sinh trên sàn tập trung được công bố theo biểu phí thống nhất, nhà đầu tư tra cứu được trước khi đặt lệnh.

3.2. Hai lớp rủi ro chồng lên nhau

Rủi ro khi giao dịch hợp đồng chênh lệch đến từ hai nguồn khác nhau, tách bạch chúng sẽ thấy vấn đề rõ hơn.

Lớp thứ nhất là rủi ro thị trường: giá tài sản cơ sở biến động ngược hướng dự đoán thì nhà đầu tư chịu lỗ. Rủi ro này tồn tại ở mọi sản phẩm phái sinh và được đòn bẩy khuếch đại nhiều lần, như ví dụ ở phần 2.3.

Lớp thứ hai là rủi ro đối tác, đây mới là điểm đặc thù của mô hình song phương. Vì không có bên thứ ba bảo đảm thanh toán, khả năng nhận được tiền khi đóng vị thế có lãi phụ thuộc hoàn toàn vào năng lực tài chính và thiện chí thực hiện nghĩa vụ của nhà môi giới. Bạn có thể dự đoán đúng hướng giá, đóng lệnh có lãi, nhưng vẫn không lấy được tiền nếu bên còn lại không thực hiện nghĩa vụ. Trên sàn tập trung, lớp rủi ro này được xử lý bằng cơ chế thanh toán bù trừ, nên nhà đầu tư chỉ còn đối mặt với lớp thứ nhất.

3.3. Rủi ro về khả năng xử lý tranh chấp

Khi phát sinh tranh chấp với một nhà môi giới không có pháp nhân và không có giấy phép hoạt động tại Việt Nam, nhà đầu tư trong nước gần như không có cơ quan quản lý nội địa nào để gửi khiếu nại. Quy trình khiếu nại, nếu có, sẽ diễn ra theo pháp luật của quốc gia nơi tổ chức đó đăng ký, với chi phí và rào cản ngôn ngữ mà phần lớn nhà đầu tư cá nhân khó theo đuổi. Đây không phải nhận định về đạo đức kinh doanh của bất kỳ tổ chức nào, mà là một trạng thái thực tế cần đưa vào cân nhắc.

→ Xem thêm: Phương pháp quản lý rủi ro khi đầu tư hàng hóa

→ Xem thêm: Chiến lược phân bổ vốn và quản trị rủi ro

4. Thị trường CFD tại Việt Nam có hợp pháp không

4.1. Trạng thái pháp lý hiện nay

Đây là câu hỏi nhiều nhà đầu tư đặt ra nhất sau khi đã hiểu cơ chế sản phẩm. Về thị trường CFD tại Việt Nam, trạng thái hiện nay có thể tóm gọn: pháp luật Việt Nam chưa cấp phép cho hoạt động tổ chức giao dịch hợp đồng chênh lệch. Các nhà môi giới đang phục vụ nhà đầu tư Việt Nam ở sản phẩm này đều là tổ chức đăng ký ở nước ngoài, không có giấy phép hoạt động trong nước.

Hệ quả thực tế nằm ở chỗ giao dịch không thuộc phạm vi được pháp luật Việt Nam điều chỉnh và bảo vệ. Khi có sự cố, các cơ chế bảo vệ nhà đầu tư mà pháp luật trong nước quy định cho những kênh đã được cấp phép sẽ không áp dụng được.

Cũng cần phân biệt hai trạng thái pháp lý mà nhiều người hay gộp làm một: một hoạt động chưa được cấp phép không đồng nghĩa với việc có quy định riêng cấm cá nhân tham gia. Nhưng chính khoảng trống này đặt nhà đầu tư vào thế bất lợi khi cần bảo vệ quyền lợi của mình.

Lưu ý: Nội dung phần này mang tính thông tin tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Nhà đầu tư nên tham khảo ý kiến chuyên môn phù hợp trước khi ra quyết định liên quan tới các sản phẩm chưa được cấp phép tại Việt Nam.

4.2. Dấu hiệu nhận diện một tổ chức không được cấp phép

Dù tham gia sản phẩm nào, việc kiểm tra tư cách pháp lý của đơn vị mình định giao dịch cùng luôn là bước nên làm đầu tiên. Một số dấu hiệu đáng lưu tâm:

• Tên đơn vị không xuất hiện trong danh sách thành viên do cơ quan quản lý hoặc sở giao dịch trong nước công bố
• Có cam kết về mức lợi nhuận cố định hoặc bảo đảm không thua lỗ
• Yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản cá nhân thay vì tài khoản của tổ chức
• Có người nhận đặt lệnh hộ hoặc quản lý tài khoản thay nhà đầu tư
• Gây sức ép nạp thêm tiền để gỡ khoản đã lỗ

→ Xem thêm: Đầu tư hàng hóa phái sinh có lừa đảo không?

→ Xem thêm: Sàn giao dịch hàng hóa phái sinh uy tín tại Việt Nam

→ Xem thêm: Sở giao dịch hàng hóa Việt Nam có lừa đảo không?

5. Kênh giao dịch hợp pháp thay thế CFD tại Việt Nam

5.1. Giao dịch hàng hóa phái sinh qua Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam

Với nhà đầu tư quan tâm tới biến động giá hàng hóa nhưng muốn giao dịch trong khuôn khổ pháp lý trong nước, hàng hóa phái sinh là kênh đang được cấp phép tại Việt Nam. Ba điểm khác biệt về cấu trúc so với mô hình đã mô tả ở trên:

• Khung pháp lý: hoạt động theo giấy phép của Bộ Công Thương, do Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam tổ chức và quản lý
• Nơi khớp lệnh: lệnh được khớp trên sàn tập trung liên thông với các sở giao dịch quốc tế, giá hình thành từ sổ lệnh chung thay vì do một bên niêm yết
• Đối tác thanh toán: có trung tâm thanh toán bù trừ đứng giữa bảo đảm nghĩa vụ, thay vì nhà môi giới đóng vai đối tác đối ứng

5.2. Bảng đối chiếu CFD và hợp đồng tương lai hàng hóa qua MXV

5.3. Bắt đầu từ đâu nếu muốn giao dịch hàng hóa hợp pháp

Ba việc nên làm trước khi mở vị thế đầu tiên: kiểm tra tư cách thành viên kinh doanh của đơn vị bạn định mở tài khoản, thông tin này được công bố công khai; chạy thử trên tài khoản mô phỏng để làm quen cơ chế đặt lệnh; và bắt đầu với hợp đồng quy mô nhỏ để giới hạn rủi ro trong giai đoạn học việc.

Anfin là Thành viên Kinh doanh 068 của Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam, hỗ trợ nhà đầu tư cá nhân tiếp cận các sản phẩm giao dịch hàng hóa phái sinh thông qua AnfinX, ứng dụng giao dịch phái sinh hàng hóa đầu tiên dành cho người Việt. Với nhà đầu tư quan tâm tới cà phê, Đầu tư Cà phê Robusta và Đầu tư Cà phê Arabica nằm trong nhóm sản phẩm giao dịch được, bên cạnh hơn 30 mặt hàng khác thuộc thị trường hàng hóa nông sản và các nhóm còn lại.

Bạn có thể tham khảo bảng giá thị trường và biểu phí giao dịch, xem hướng dẫn mở tài khoản hoặc tải ứng dụng AnfinX để bắt đầu.

→ Xem thêm: Hướng dẫn đầu tư hàng hóa phái sinh từ A đến Z

→ Xem thêm: Kênh đầu tư hàng hóa phái sinh: Lựa chọn nào an toàn, hợp pháp?

→ Xem thêm: Sàn giao dịch hàng hóa Việt Nam là gì? Toàn cảnh thị trường bạn cần biết

6. Các câu hỏi thường gặp về CFD

Câu hỏi 1: Giao dịch CFD tại Việt Nam có bị cấm không?

Cần phân biệt hai trạng thái. Hiện chưa có quy định riêng cấm cá nhân tham gia, nhưng cũng chưa có quy định nào cấp phép cho hoạt động tổ chức giao dịch sản phẩm này trong nước. Hệ quả là giao dịch nằm ngoài phạm vi được pháp luật Việt Nam bảo vệ, nhà đầu tư tự chịu toàn bộ rủi ro phát sinh.

Câu hỏi 2: Hợp đồng CFD có ngày đáo hạn không?

Thông thường là không. Vị thế được duy trì đến khi nhà đầu tư chủ động đóng hoặc bị đóng bắt buộc do thiếu ký quỹ. Đây là khác biệt kỹ thuật đáng chú ý so với hợp đồng tương lai vốn có tháng đáo hạn xác định trước. Mặt khác, không đáo hạn cũng nghĩa là phí giữ vị thế qua đêm có thể phát sinh không giới hạn thời gian.

Câu hỏi 3: Giữ vị thế CFD qua đêm có mất phí không?

Có, và đây là khoản dễ bị bỏ sót nhất vì nhỏ theo ngày nhưng cộng dồn liên tục. Với chiến lược nắm giữ nhiều tuần, khoản phí này có thể chiếm tỷ trọng đáng kể so với vốn ký quỹ ban đầu, như phép tính ở phần 3.1.

Câu hỏi 4: Cần bao nhiêu vốn để bắt đầu giao dịch CFD?

Không có mức vốn tối thiểu chung, ngưỡng này do từng nhà môi giới tự đặt và thường được quảng bá ở mức rất thấp nhờ đòn bẩy. Điều đáng lưu ý là vốn nhỏ đi kèm đòn bẩy cao không làm rủi ro nhỏ đi, vì tỷ lệ thiệt hại trên số vốn đã bỏ ra vẫn giữ nguyên mức khuếch đại.

Câu hỏi 5: Giá CFD của các sàn có giống nhau không?

Không. Mỗi nhà môi giới tự niêm yết giá trên nền tảng của mình, nên cùng một thời điểm và cùng một mặt hàng vẫn có thể xuất hiện các mức giá khác nhau giữa các nơi. Điều này khác với sàn tập trung, nơi mọi thành viên nhìn thấy cùng một giá khớp lệnh và đối chiếu được độc lập.

Câu hỏi 6: Đầu tư cà phê CFD khác gì giao dịch cà phê trên sàn hàng hóa?

Hai khác biệt cốt lõi nằm ở nguồn hình thành giá và bên đứng ra thanh toán. Với hợp đồng chênh lệch, giá do nhà môi giới niêm yết và chính họ là đối tác của bạn. Với hợp đồng tương lai cà phê Robusta hoặc Arabica giao dịch qua thành viên kinh doanh được cấp phép của Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam, giá hình thành từ khớp lệnh trên sàn quốc tế và trung tâm bù trừ bảo đảm nghĩa vụ. 

→ Xem thêm: Sàn giao dịch cà phê là gì? Các sàn cà phê phổ biến hiện nay

Kết luận

Câu trả lời cho CFD là gì không dừng ở định nghĩa hợp đồng chênh lệch. Bản chất song phương của sản phẩm quyết định cách giá hình thành, cách chi phí phát sinh, ai là đối tác thanh toán của bạn và điều gì xảy ra khi có tranh chấp. Tại Việt Nam, hoạt động tổ chức giao dịch sản phẩm này chưa được cấp phép, trong khi hàng hóa phái sinh qua Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam là kênh đang hoạt động trong khuôn khổ pháp lý rõ ràng.

Quyết định tham gia kênh nào thuộc về mỗi nhà đầu tư, nhưng nên đưa ra sau khi đã nắm đủ cấu trúc sản phẩm thay vì chỉ dựa vào lời giới thiệu. Nếu cần trao đổi thêm về giao dịch hàng hóa phái sinh, bạn có thể liên hệ đội ngũ tư vấn của Anfin qua hotline 1900 633 049, email hello@anfin.vn.