Hợp đồng kỳ hạn là gì? Đặc điểm và phân loại chi tiết

Trên thị trường hàng hóa phái sinh, có rất nhiều loại hợp đồng được sử dụng để phòng ngừa rủi ro giá, và hợp đồng kỳ hạn là một trong những công cụ ra đời sớm nhất, vẫn được nhiều doanh nghiệp sử dụng phổ biến cho đến ngày nay. Không giống hợp đồng tương lai được chuẩn hóa và niêm yết trên sàn, hợp đồng kỳ hạn cho phép hai bên tự do thỏa thuận mọi điều khoản, phù hợp với nhu cầu phòng ngừa rủi ro rất riêng biệt của từng doanh nghiệp. Vậy hợp đồng kỳ hạn là gì, có những đặc điểm và loại hình nào, hãy cùng Anfin tìm hiểu chi tiết qua bài viết dưới đây.

1. Hợp đồng kỳ hạn là gì?

1.1. Định nghĩa hợp đồng kỳ hạn (forward contract)

Hợp đồng kỳ hạn (tiếng Anh: Forward Contract, còn gọi tắt là hợp đồng forward, là một dạng hợp đồng trong đó hai bên thỏa thuận việc mua bán hàng hóa (về chủng loại, số lượng, quy cách...) tại một thời điểm được xác định trong tương lai, nhưng với mức giá được chốt ngay tại thời điểm ký kết hợp đồng.

Như vậy, có thể hiểu hợp đồng kỳ hạn là loại hợp đồng mà hàng sẽ được giao sau thời điểm ký kết một khoảng thời gian tương đối dài, thông thường từ 3 tháng trở lên.

Nếu bạn muốn tìm hiểu khái niệm chuẩn theo quy định pháp luật Việt Nam, theo Khoản 13, Điều 4 Luật Chứng khoán 2019: “Hợp đồng kỳ hạn là loại chứng khoán phái sinh giao dịch thỏa thuận, xác nhận cam kết giữa các bên về việc mua hoặc bán số lượng tài sản cơ sở nhất định theo mức giá đã được xác định vào ngày đã xác định trong tương lai.”

1.2. Giao dịch kỳ hạn là gì?

Nhiều nhà đầu tư thường nhầm lẫn giữa hợp đồng kỳ hạn và giao dịch kỳ hạn là gì. Về bản chất, hợp đồng kỳ hạn là văn bản, thỏa thuận ghi nhận cam kết giữa hai bên; còn giao dịch kỳ hạn là hành vi thực hiện thỏa thuận đó trên thực tế — bao gồm toàn bộ quá trình từ đàm phán điều khoản, ký kết hợp đồng, cho đến thanh toán và giao nhận tài sản khi đáo hạn.

Nói cách khác, mỗi lần hai bên tiến hành mua bán đúng theo nội dung đã cam kết trong hợp đồng kỳ hạn, đó chính là một giao dịch kỳ hạn. Hoạt động này phổ biến nhất ở nhóm doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu — những đơn vị cần chốt giá trước để ổn định kế hoạch kinh doanh, khác với nhà đầu tư cá nhân thường tìm kiếm lợi nhuận ngắn hạn qua các sản phẩm được chuẩn hóa hơn.

1.3. Ví dụ về hợp đồng kỳ hạn

• Ví dụ 1 — Hợp đồng kỳ hạn mía đường: Vào ngày 01/5/2024, Công ty A (bên bán) ký kết hợp đồng kỳ hạn 6 tháng với Công ty B (bên mua), thỏa thuận cung cấp 100 tấn mía đường với giá kỳ hạn 18.000 đồng/kg, đáo hạn ngày 01/11/2024. Dù giá mía đường trên thị trường biến động ra sao vào ngày đáo hạn, Công ty A vẫn phải giao đúng số lượng với mức giá đã chốt, thể hiện qua 2 kịch bản dưới đây:

• Ví dụ 2 — Hợp đồng kỳ hạn cà phê Robusta: Đầu vụ thu hoạch, một doanh nghiệp xuất khẩu cà phê Robusta tại Đắk Lắk lo ngại giá cà phê thế giới có thể giảm trong 3 tháng tới — thời điểm doanh nghiệp dự kiến gom đủ hàng để xuất khẩu. Để chủ động doanh thu, doanh nghiệp ký hợp đồng kỳ hạn 3 tháng với một nhà nhập khẩu, cam kết bán 50 tấn cà phê Robusta với giá kỳ hạn 95.000 đồng/kg. Kết quả theo từng kịch bản giá sau 3 tháng như sau:

Nhà đầu tư có thể theo dõi diễn biến giá cà phê và các mặt hàng khác theo thời gian thực tại trang giá thị trường của Anfin trước khi quyết định tham gia bất kỳ giao dịch kỳ hạn nào.

→ Xem thêm: Hợp đồng phái sinh là gì? 4 loại hợp đồng phái sinh khi giao dịch

2. Các yếu tố cần có trong hợp đồng kỳ hạn

Dựa vào khái niệm vừa nêu ở trên, có thể xác định 4 yếu tố cần có trong một hợp đồng kỳ hạn như sau.

• Tài sản cơ sở để thực hiện giao dịch: Tài sản đảm bảo thực hiện giao dịch trong hợp đồng kỳ hạn có thể là tài sản thực (mía đường, lúa mì, gạo, cà phê...) hoặc tài sản tài chính (cổ phiếu, trái phiếu, tiền tệ...).
• Các bên tham gia hợp đồng: Cũng như các loại hợp đồng giao dịch khác, hợp đồng kỳ hạn cần có sự tham gia trực tiếp của bên bán và bên mua, không thông qua trung gian.
• Kỳ hạn của hợp đồng: Là thời điểm thanh toán hợp đồng trong tương lai, đã được xác định ngay khi ký kết hợp đồng kỳ hạn.
• Giá kỳ hạn: Còn gọi là giá xác định thanh toán — mức giá được quy định tại thời điểm ký kết hợp đồng kỳ hạn, thường được tính dựa trên giá giao ngay và lãi suất thị trường theo thỏa thuận của đôi bên.

Liên hệ với ví dụ 1 ở trên: tài sản cơ sở là mía đường (tài sản thực); các bên tham gia là Công ty A (bên bán) và Công ty B (bên mua); kỳ hạn của hợp đồng là ngày 01/11/2024; giá kỳ hạn là 18.000 đồng/kg.

→ Xem thêm: Ký quỹ là gì?

3. Đặc điểm của hợp đồng kỳ hạn

Để phân biệt hợp đồng kỳ hạn với các công cụ phái sinh khác, bạn có thể dựa vào những đặc điểm cơ bản dưới đây.

• Thời hạn thực thi ở tương lai: Không phải ngay tại thời điểm ký kết hợp đồng.
• Nghĩa vụ bắt buộc khi đáo hạn: Khi đến kỳ hạn của hợp đồng, hai bên bắt buộc phải thực hiện các nghĩa vụ đã cam kết đối với đối tác.
• Thỏa thuận trực tiếp, không qua trung gian: Các điều khoản trong hợp đồng kỳ hạn do hai bên tự thỏa thuận với nhau, không thông qua trung gian và không phải chi trả bất kỳ khoản phí nào.
• Không yêu cầu chuẩn hóa tài sản cơ sở: Tài sản cơ sở là bất kỳ loại tài sản nào do hai bên tự thỏa thuận, không bắt buộc phải chuẩn hóa về số lượng, chất lượng và giá trị.
• Giao dịch trên thị trường OTC: Hợp đồng kỳ hạn không được niêm yết và giao dịch tại sàn giao dịch hàng hóa phái sinh (thị trường tập trung) mà giao dịch tại thị trường phi tập trung (OTC).
• Thanh khoản thấp, không ký quỹ: Hợp đồng kỳ hạn có tính thanh khoản thấp, không cần ký quỹ và không có sự tham gia của các trung tâm thanh toán bù trừ.

→ Xem thêm: Giao dịch hàng hóa phái sinh là gì?

4. Các loại hợp đồng kỳ hạn phổ biến

Hiện nay, hợp đồng kỳ hạn được áp dụng khá rộng rãi trên thực tế. Dưới đây là 6 loại hợp đồng kỳ hạn phổ biến nhất trên thị trường.

• Hợp đồng kỳ hạn hàng hóa: Là hợp đồng kỳ hạn có tài sản cơ sở là hàng hóa phái sinh — tài sản thực như lúa mì, gạo, mía đường, cà phê...
• Hợp đồng kỳ hạn cổ phiếu: Là loại hợp đồng kỳ hạn có tài sản cơ sở là cổ phiếu.
• Hợp đồng kỳ hạn trái phiếu: Tương tự như trên, đây là loại hợp đồng kỳ hạn có tài sản cơ sở là trái phiếu.
• Hợp đồng kỳ hạn tiền tệ: Là loại hợp đồng mà hai bên tham gia cam kết mua, bán một số lượng ngoại tệ xác định với mức giá được ấn định vào thời điểm ký kết hợp đồng.
• Hợp đồng kỳ hạn lãi suất: Là loại hợp đồng mà hai bên tham gia thống nhất mức lãi suất được trả khi đến kỳ hạn của hợp đồng.
• Hợp đồng kỳ hạn không giao dịch (Non-Deliverable Forward): Là loại hợp đồng kỳ hạn mà trong đó hai bên thỏa thuận giao dịch bằng tiền mặt (cash settlement) thay vì giao nhận tài sản gốc (physical delivery).

5. Ưu điểm và rủi ro khi giao dịch hợp đồng kỳ hạn

5.1. Ưu điểm

• Cố định chi phí, chủ động kế hoạch kinh doanh: Hợp đồng kỳ hạn giúp doanh nghiệp cố định mức giá đã ấn định trước tại thời điểm ký kết, bất chấp sự biến động của giá cả tài sản trên thị trường vào thời điểm thanh toán. Đây cũng là lý do nhiều doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu nông sản, kim loại tại Việt Nam lựa chọn phòng ngừa rủi ro bằng hợp đồng kỳ hạn trước sự biến động thất thường của giá cả hàng hóa.
• Linh hoạt tùy chỉnh điều khoản: Hai bên tham gia ký kết có thể linh hoạt về thời gian thực hiện hợp đồng, thời gian giao dịch, quy mô hợp đồng... bằng các thỏa thuận riêng mà không bị ảnh hưởng bởi bên thứ ba.

5.2. Rủi ro

• Thanh khoản thấp: Hợp đồng kỳ hạn được giao dịch tại thị trường OTC nên tính thanh khoản thấp do không được giao dịch tập trung và liên thông, khiến các bên tham gia phải chịu rủi ro tương đối lớn.
• Rủi ro đối tác: Do hai bên không có ký quỹ cũng như không có sự tham gia của các trung tâm thanh toán bù trừ, nếu một bên không thực hiện đúng cam kết trong hợp đồng thì bên còn lại sẽ tốn kém khá nhiều thời gian cũng như chi phí xử lý.

→ Xem thêm: Đầu tư hàng hóa phái sinh: Tổng quan từ A đến Z

6. Câu hỏi thường gặp về hợp đồng kỳ hạn

Câu hỏi 1: Hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng forward có phải là một không?

Đúng vậy. “Hợp đồng forward” chỉ là cách gọi tiếng Anh (Forward Contract) của hợp đồng kỳ hạn — hai thuật ngữ này được dùng thay thế cho nhau trong các tài liệu tài chính, không có sự khác biệt về bản chất.

Câu hỏi 2: Giao dịch kỳ hạn có cần ký quỹ không?

Không. Khác với các sản phẩm được chuẩn hóa và giao dịch tập trung tại sàn, hợp đồng kỳ hạn được thỏa thuận trực tiếp trên thị trường OTC nên không yêu cầu ký quỹ và không có trung tâm thanh toán bù trừ đứng giữa.

Câu hỏi 3: Ai nên sử dụng hợp đồng kỳ hạn?

Hợp đồng kỳ hạn phù hợp nhất với doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu có nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá cụ thể và mong muốn tùy chỉnh điều khoản hợp đồng theo đúng nhu cầu riêng, hơn là nhà đầu tư cá nhân tìm kiếm lợi nhuận ngắn hạn.

Câu hỏi 4: Hợp đồng kỳ hạn có được pháp luật Việt Nam công nhận không?

Có. Hợp đồng kỳ hạn được quy định rõ tại Khoản 13, Điều 4 Luật Chứng khoán 2019 với vai trò là một loại chứng khoán phái sinh giao dịch thỏa thuận.

Câu hỏi 5: Nhà đầu tư cá nhân có thể tham gia hợp đồng kỳ hạn không?

Gần như không, vì hợp đồng kỳ hạn đòi hỏi đối tác có quy mô tài sản và uy tín tín dụng lớn để giao dịch trực tiếp trên OTC. Nhà đầu tư cá nhân tại Việt Nam nên cân nhắc các sản phẩm đã được chuẩn hóa và giao dịch tập trung như hợp đồng Nano trên Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam, ví dụ thông qua AnfinX.

Lời kết

Hy vọng qua bài viết này, bạn đã hiểu rõ hợp đồng kỳ hạn là gì, nắm được các yếu tố cần có, đặc điểm, 6 loại hình phổ biến cùng ưu điểm và rủi ro khi tham gia loại hợp đồng này. Dù mang lại lợi thế về khả năng tùy chỉnh và cố định chi phí, hợp đồng kỳ hạn cũng tồn tại rủi ro về thanh khoản và đối tác — vì vậy nhà đầu tư cần tìm hiểu kỹ trước khi tham gia.

Nếu bạn muốn bắt đầu hành trình đầu tư hàng hóa phái sinh với sản phẩm đã được chuẩn hóa, minh bạch và dễ tiếp cận hơn, hãy tải ứng dụng AnfinX và mở tài khoản giao dịch ngay hôm nay. AnfinX - Ứng dụng giao dịch phái sinh hàng hóa đầu tiên dành cho người Việt.