Hàng hóa phái sinh là gì? Bản chất, Cơ chế và cách phân loại chi tiết

Hàng hóa phái sinh là cụm từ xuất hiện ngày càng nhiều khi nhắc đến các kênh đầu tư mới tại Việt Nam, nhưng không phải ai cũng phân biệt được đâu là khái niệm gốc, đâu là hành vi đầu tư. Việc hiểu đúng bản chất giúp nhà đầu tư tránh nhầm lẫn khi tìm hiểu sâu hơn về thị trường, đồng thời có nền tảng vững chắc trước khi cân nhắc bất kỳ quyết định giao dịch nào. Anfin đã tổng hợp toàn bộ kiến thức đầu tư hàng hóa nền tảng về hàng hóa phái sinh trong bài viết này, từ định nghĩa, cơ chế vận hành, cách phân loại hợp đồng và hàng hóa cơ sở, đến khung pháp lý tại Việt Nam. Cùng Anfin tìm hiểu ngay!

1. Hàng hóa phái sinh là gì?

1.1. Tách nghĩa "hàng hóa" và "phái sinh"

Để hiểu đúng hàng hóa phái sinh, Anfin gợi ý tách khái niệm này thành hai phần.

• Phần "hàng hóa" (Commodity) chỉ các tài sản cơ sở (Underlying Asset) hữu hình, có thể trao đổi, mua bán trên thị trường như nông sản, kim loại hay nguyên liệu công nghiệp.
• Phần "phái sinh" (Derivative) là thuật ngữ tài chính chỉ một dạng hợp đồng mà giá trị của nó không đứng độc lập, mà phụ thuộc vào giá của một tài sản cơ sở khác.

Ghép hai phần lại, hàng hóa phái sinh chính là hợp đồng tài chính có giá trị phụ thuộc vào giá của hàng hóa cơ sở.

1.2. Định nghĩa đầy đủ hàng hóa phái sinh

Nói một cách đầy đủ, hàng hóa phái sinh là hợp đồng phái sinh được các bên thỏa thuận giao dịch một khối lượng hàng hóa nhất định, tại một mức giá đã xác định trước, cho một thời điểm cụ thể trong tương lai.

Điểm quan trọng cần lưu ý là: Nhà đầu tư không thực hiện mua bán hàng hóa vật chất ngay tại thời điểm giao dịch, mà giao dịch dựa trên hợp đồng đại diện cho giá trị của hàng hóa đó. Một số ví dụ thường gặp gồm hợp đồng của cà phê, đồng, bạc hay đậu tương - đều là những mặt hàng có nhu cầu giao dịch lớn và đóng vai trò nguyên liệu đầu vào quan trọng cho nền kinh tế.

→ Xem thêm: Hàng hóa là gì?

2. Bản chất và cơ chế hoạt động của hàng hóa phái sinh

Sau khi đã nắm được định nghĩa, phần tiếp theo Anfin sẽ đi sâu vào cách hàng hóa phái sinh thực sự vận hành trên thị trường.

2.1. Giao dịch trên chênh lệch giá, không sở hữu hàng hóa thật

Khác với hình thức mua bán hàng hóa truyền thống, nhà đầu tư tham gia hàng hóa phái sinh không cần sở hữu hàng hóa vật chất. Thay vào đó, họ mở vị thế mua hoặc bán một hợp đồng, sau đó tìm kiếm lợi nhuận từ phần chênh lệch giữa giá tại thời điểm mở và đóng vị thế. Cách vận hành này giúp thị trường hàng hóa phái sinh có tính thanh khoản cao hơn so với việc giao nhận hàng hóa thực tế.

2.2. Cơ chế ký quỹ và thanh toán bù trừ

Để tham gia giao dịch, nhà đầu tư cần nộp một khoản ký quỹ, tức chỉ một phần nhỏ so với tổng giá trị hợp đồng, thay vì thanh toán toàn bộ giá trị ngay từ đầu. Cơ chế này liên quan mật thiết đến đòn bẩy - yếu tố có thể khuếch đại cả lợi nhuận lẫn rủi ro theo cùng một tỷ lệ. Toàn bộ nghĩa vụ thanh toán giữa bên mua và bên bán được đảm bảo thông qua trung tâm thanh toán bù trừ (Clearing House) của Sở giao dịch, giúp giảm thiểu rủi ro đối tác so với các giao dịch tự thỏa thuận.

2.3. Giao dịch hai chiều và thanh toán T+0

Hàng hóa phái sinh còn có một số đặc điểm vận hành đáng chú ý khác:

• Giao dịch hai chiều (Long/Short): Nhà đầu tư có thể mở vị thế mua khi dự đoán giá tăng, hoặc vị thế bán khi dự đoán giá giảm, từ đó có cơ hội tìm kiếm lợi nhuận ở cả hai chiều biến động giá.
• Thanh toán T+0: Lãi/lỗ phát sinh trong ngày thường được ghi nhận ngay, giúp nhà đầu tư chủ động hơn trong việc quản lý vị thế so với một số kênh đầu tư có thời gian thanh toán kéo dài hơn.
• Biến động theo tài sản cơ sở: Giá hợp đồng hàng hóa phái sinh thường biến động cùng chiều với giá hàng hóa cơ sở trên thị trường quốc tế, chịu ảnh hưởng bởi cung cầu, thời tiết, địa chính trị và nhiều yếu tố vĩ mô khác.

3. #4 loại hợp đồng trong hàng hóa phái sinh

Trên thị trường hàng hóa phái sinh, các bên không giao dịch hàng hóa trực tiếp mà thông qua hợp đồng phái sinh. Hiện có 4 loại hợp đồng phổ biến, mỗi loại có đặc điểm và mục đích sử dụng khác nhau.

• Hợp đồng kỳ hạn (Forward Contract): Hợp đồng kỳ hạn là thỏa thuận giữa hai bên về việc mua/bán một khối lượng hàng hóa tại một mức giá xác định, vào một thời điểm cụ thể trong tương lai. Điểm khác biệt của loại hợp đồng này là các điều khoản (khối lượng, thời gian giao nhận) do hai bên tự thỏa thuận, không được chuẩn hóa và không giao dịch qua sàn tập trung.
• Hợp đồng tương lai (Futures Contract): Hợp đồng tương lai có bản chất tương tự hợp đồng kỳ hạn, nhưng được chuẩn hóa về khối lượng, chất lượng hàng hóa và thời gian đáo hạn, đồng thời được niêm yết và giao dịch tập trung trên các Sở giao dịch hàng hóa. Đây là loại hợp đồng phổ biến nhất và cũng là sản phẩm chính được cấp phép giao dịch tại Việt Nam.
• Hợp đồng quyền chọn (Options Contract): Hợp đồng quyền chọn trao cho bên mua quyền, nhưng không phải nghĩa vụ, được mua hoặc bán một khối lượng hàng hóa tại mức giá đã thỏa thuận trong một khoảng thời gian xác định. Trong khi đó, bên bán quyền chọn có nghĩa vụ thực hiện giao dịch nếu bên mua quyết định thực hiện quyền của mình.
• Hợp đồng hoán đổi (Swap Contract): Hợp đồng hoán đổi là thỏa thuận giữa hai bên về việc trao đổi các dòng tiền hoặc nghĩa vụ thanh toán liên quan đến giá hàng hóa trong một khoảng thời gian xác định, thường được sử dụng bởi doanh nghiệp và tổ chức lớn nhằm phòng ngừa rủi ro biến động giá dài hạn hơn là mục đích đầu cơ ngắn hạn.

Tại Việt Nam, Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam hiện chỉ cấp phép giao dịch hai loại hợp đồng là hợp đồng tương lai và hợp đồng quyền chọn. Hai loại còn lại - hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng hoán đổi - phổ biến hơn ở thị trường quốc tế hoặc trong các giao dịch song phương giữa doanh nghiệp.

→ Xem thêm: Sản phẩm phái sinh là gì? Có những loại nào tại Việt Nam

4. #4 nhóm hàng hóa cơ sở trong hàng hóa phái sinh

Bên cạnh phân loại theo hợp đồng, hàng hóa phái sinh còn được phân loại theo loại tài sản cơ sở. Hiện thị trường chia thành 4 nhóm chính.

• Nhóm nông sản: Nhóm nông sản gồm các mặt hàng như đậu tương, ngô, lúa mì, khô đậu tương... Giá của nhóm này thường chịu ảnh hưởng lớn từ yếu tố mùa vụ, thời tiết và nhu cầu tiêu dùng thực phẩm.
• Nhóm kim loại: Nhóm kim loại bao gồm các mặt hàng như bạc, bạch kim, đồng, quặng sắt. Nhóm này vừa mang tính chất tài sản đầu tư, vừa là nguyên liệu đầu vào quan trọng cho ngành công nghiệp và điện tử.
• Nhóm nguyên liệu công nghiệp: Nhóm nguyên liệu công nghiệp gồm cà phê, cao su, bông, đường, ca cao... Đây là những nguyên liệu được sử dụng rộng rãi trong sản xuất, có mức độ liên thông cao với các sàn giao dịch quốc tế.
• Nhóm năng lượng: Nhóm năng lượng gồm dầu thô, khí tự nhiên, xăng pha chế... là nhóm có nhu cầu tiêu thụ toàn cầu lớn nhất.

Lưu ý: Hiện nay, hàng hóa thuộc nhóm năng lượng chưa được cấp phép giao dịch tại Việt Nam, bất kỳ đơn vị nào tổ chức giao dịch nhóm hàng này tại Việt Nam đều là hành vi vi phạm.

→ Xem thêm: Cập nhật giá thị trường hàng hóa phái sinh theo thời gian thực

5. Khung pháp lý hàng hóa phái sinh tại Việt Nam

5.1. Nghị định 51/2018/NĐ-CP và vai trò Bộ Công Thương

Tại Việt Nam, hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh được quản lý theo Nghị định 51/2018/NĐ-CP, dưới sự cấp phép của Bộ Công Thương. Đây là căn cứ pháp lý chính giúp thị trường vận hành minh bạch, có cơ quan quản lý rõ ràng thay vì hoạt động tự phát.

5.2. Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV) và liên thông quốc tế

Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV) là đơn vị được giao nhiệm vụ tổ chức, quản lý thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh trong nước, đồng thời liên thông với nhiều sở giao dịch quốc tế như ACM, CME, TOCOM, LME. Nhà đầu tư muốn tham gia thị trường cần thực hiện giao dịch thông qua môi giới hàng hóa phái sinh là thành viên kinh doanh chính thức của MXV, thay vì giao dịch trực tiếp với sở giao dịch.

Theo thông tin công bố tại mxv.com.vn, danh mục hàng hóa niêm yết và quy định giao dịch được cập nhật thường xuyên để phù hợp với thông lệ quốc tế mà các sở giao dịch lớn như cmegroup.com đang áp dụng.

→ Xem thêm: Sàn giao dịch hàng hóa phái sinh là gì?

6. Phân biệt hàng hóa phái sinh với các loại phái sinh tài chính khác

Nhiều người mới thường nhầm lẫn hàng hóa phái sinh với các loại phái sinh tài chính khác như chứng khoán phái sinh hay forex phái sinh. Bảng dưới đây giúp phân biệt rõ hơn.

6.1. Hàng hóa phái sinh và Chứng khoán phái sinh

Chứng khoán phái sinh có tài sản cơ sở là cổ phiếu hoặc chỉ số chứng khoán (như hợp đồng tương lai chỉ số VN30), do Sở Giao dịch Chứng khoán quản lý. Trong khi đó, hàng hóa phái sinh có tài sản cơ sở là hàng hóa vật chất, do Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam quản lý.

6.2. Hàng hóa phái sinh và Forex phái sinh

Forex phái sinh có tài sản cơ sở là các cặp tỷ giá tiền tệ, thường giao dịch phi tập trung (OTC) trên phạm vi toàn cầu và ít chịu sự quản lý tập trung bởi một sở giao dịch duy nhất. Hàng hóa phái sinh khác biệt ở chỗ: Giao dịch tập trung qua sở giao dịch được cấp phép, có cơ chế thanh toán bù trừ rõ ràng.

→ Xem thêm: Kiến thức phái sinh là gì?

Lời kết

Qua bài viết, có thể thấy hàng hóa phái sinh là hợp đồng tài chính có giá trị phụ thuộc vào giá của hàng hóa cơ sở, được phân loại theo 4 loại hợp đồng và 4 nhóm tài sản, đồng thời được quản lý minh bạch bởi Bộ Công Thương và Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam. Đây là kiến thức nền tảng trước khi nhà đầu tư tìm hiểu sâu hơn về cách thức tham gia thị trường.

→ Xem thêm: Đầu tư hàng hóa phái sinh

Nếu bạn đã sẵn sàng tìm hiểu sâu hơn, hãy tải ứng dụng AnfinX và mở tài khoản giao dịch ngay hôm nay. AnfinX - Ứng dụng giao dịch phái sinh hàng hóa đầu tiên dành cho người Việt, do Anfin phát triển, đồng hành cùng bạn trên hành trình tìm hiểu và tham gia thị trường hàng hóa phái sinh.