Hợp đồng quyền chọn là gì? Đặc điểm, phân loại và cách giao dịch

Thị trường hàng hóa phái sinh mang đến nhiều công cụ giao dịch với mức độ linh hoạt khác nhau, và hợp đồng quyền chọn là một trong những công cụ được đánh giá cao nhất về khả năng vừa phòng ngừa rủi ro vừa đầu cơ. Khác với hợp đồng tương lai hay hợp đồng kỳ hạn buộc cả hai bên phải thực hiện giao dịch khi đáo hạn, hợp đồng quyền chọn trao cho bên mua quyền lựa chọn - chứ không phải nghĩa vụ - thực hiện giao dịch hay không.

Vậy hợp đồng quyền chọn hoạt động ra sao, quyền chọn mua khác quyền chọn bán như thế nào và giao dịch quyền chọn ở đâu uy tín? Hãy cùng Anfin tìm hiểu chi tiết trong bài viết sau.

1. Hợp đồng quyền chọn là gì?

Hợp đồng quyền chọn, hay Option Contract, là một loại hợp đồng phái sinh cho phép người mua có quyền - nhưng không có nghĩa vụ - mua hoặc bán một lượng tài sản cơ sở nhất định tại một mức giá đã thỏa thuận trước (giá thực hiện), trong một khoảng thời gian xác định. Đổi lại quyền này, người mua phải trả cho người bán một khoản phí gọi là phí quyền chọn (premium).

Trên thị trường, hợp đồng quyền chọn thường được gọi tắt là quyền chọn, hoặc gọi theo tên tiếng Anh là option contract. Cần lưu ý, "contract" trong tiếng Anh chỉ đơn thuần nghĩa là "hợp đồng" nói chung - không phải một loại công cụ tài chính riêng biệt - nên khi gặp từ này trong ngữ cảnh phái sinh hàng hóa, bạn cần xác định rõ đó là hợp đồng quyền chọn, hợp đồng tương lai, hợp đồng kỳ hạn hay hợp đồng hoán đổi để tránh nhầm lẫn.

Khi tham gia hợp đồng quyền chọn, bên mua trả phí quyền chọn để sở hữu quyền thực hiện giao dịch tại giá thực hiện đã ấn định. Nếu diễn biến giá trên thị trường có lợi, bên mua có thể thực hiện quyền để hưởng chênh lệch; ngược lại, nếu bất lợi, bên mua có thể bỏ quyền và chỉ mất khoản phí đã trả. Trong khi đó, bên bán nhận phí quyền chọn ngay từ đầu, nhưng phải sẵn sàng thực hiện nghĩa vụ mua hoặc bán tài sản cơ sở nếu bên mua quyết định thực hiện quyền, bất kể diễn biến giá có lợi cho họ hay không. Mỗi hợp đồng quyền chọn đều có đáo hạn phái sinh rõ ràng - sau thời điểm này, quyền chọn hết hiệu lực nếu chưa được thực hiện.

Một hợp đồng quyền chọn hoàn chỉnh gồm các yếu tố cấu thành sau:

• Loại quyền chọn: Quyền chọn mua (Call Option) hoặc quyền chọn bán (Put Option)
• Tài sản cơ sở: Loại hàng hóa mà hợp đồng dựa vào để xác định giá trị, ví dụ cà phê, đậu tương, bạc, đồng
• Giá thực hiện (Strike Price): Mức giá mà bên mua có thể mua hoặc bán tài sản cơ sở nếu thực hiện quyền
• Ngày đáo hạn (Expiry Date): Thời điểm hợp đồng quyền chọn hết hiệu lực
• Phí quyền chọn (Premium): Khoản tiền bên mua trả cho bên bán để sở hữu quyền
• Kích thước hợp đồng (Contract Size): Khối lượng tài sản cơ sở mà mỗi hợp đồng đại diện
• Thị trường giao dịch: Sàn tập trung hoặc thị trường OTC - nơi hợp đồng được niêm yết và giao dịch

Phí quyền chọn (premium) mà bên mua trả không phải con số cố định, mà biến động liên tục theo hai thành phần chính: Giá trị nội tại (khoảng cách có lợi giữa giá thực hiện và giá thị trường hiện tại, nếu có) và giá trị thời gian (phản ánh khả năng giá tài sản cơ sở còn biến động thuận lợi trước khi đáo hạn). Thời gian đáo hạn càng dài, giá trị thời gian thường càng cao, khiến phí quyền chọn cũng cao hơn.

2. Quyền chọn mua và quyền chọn bán: Phân loại hợp đồng quyền chọn

Dựa trên quyền của người nắm giữ, hợp đồng quyền chọn được chia thành hai loại cơ bản: quyền chọn mua và quyền chọn bán. Đây cũng là điểm khởi đầu quan trọng nhất khi bạn tìm hiểu giao dịch quyền chọn.

2.1. Quyền chọn mua (Call Option) là gì?

Quyền chọn mua, hay Call Option, cho phép người mua (Call Buyer) có quyền mua một lượng tài sản cơ sở tại giá thực hiện đã ấn định, trong thời hạn hợp đồng còn hiệu lực. Người mua quyền chọn mua thường kỳ vọng giá tài sản cơ sở sẽ tăng: Nếu giá thị trường vượt giá thực hiện, họ có thể thực hiện quyền để mua với giá thấp hơn thị trường rồi hưởng chênh lệch; nếu giá không tăng như kỳ vọng, họ chỉ mất khoản phí quyền chọn đã trả và không bị ràng buộc phải mua tài sản.

Ở chiều ngược lại, người bán quyền chọn mua (Call Writer) nhận phí quyền chọn nhưng có nghĩa vụ phải bán tài sản cơ sở nếu bên mua quyết định thực hiện quyền. Người bán thường kỳ vọng giá đi ngang hoặc giảm, để có thể giữ lại toàn bộ khoản phí đã thu.

Ví dụ minh họa (mang tính giả định): Nếu bạn mua một quyền chọn mua với giá thực hiện bằng giá thị trường hiện tại, và trả một khoản phí quyền chọn nhất định, khi giá tài sản cơ sở tăng vượt giá thực hiện cộng phí đã trả, bạn bắt đầu có lãi. Nếu giá không tăng như kỳ vọng, khoản lỗ tối đa của bạn chỉ dừng ở mức phí quyền chọn đã bỏ ra - đây là điểm khác biệt lớn so với việc mua trực tiếp tài sản cơ sở.

2.2. Quyền chọn bán (Put Option) là gì?

Quyền chọn bán, hay Put Option, cho phép người mua (Put Buyer) có quyền bán một lượng tài sản cơ sở tại giá thực hiện đã ấn định. Người mua quyền chọn bán thường kỳ vọng giá tài sản cơ sở sẽ giảm: Nếu giá thị trường xuống thấp hơn giá thực hiện, họ có thể thực hiện quyền để bán với giá cao hơn thị trường, từ đó hưởng chênh lệch. Việc mua quyền chọn bán vì vậy thường được xem là cách phòng ngừa rủi ro giảm giá hiệu quả cho nhà đầu tư đang nắm giữ tài sản cơ sở.

Người bán quyền chọn bán (Put Writer) nhận phí quyền chọn, đổi lại phải sẵn sàng mua tài sản cơ sở tại giá thực hiện nếu bên mua thực hiện quyền - dù giá thị trường lúc đó có thể thấp hơn nhiều.

Ví dụ minh họa (mang tính giả định): Nếu bạn đang nắm giữ tài sản cơ sở và lo ngại giá giảm, bạn có thể mua quyền chọn bán với giá thực hiện gần với giá thị trường hiện tại. Nếu giá giảm sau đó, khoản lỗ từ tài sản đang nắm giữ sẽ được bù đắp một phần nhờ lợi nhuận từ quyền chọn bán; nếu giá không giảm, bạn chỉ mất phí quyền chọn đã trả, tương tự một khoản "bảo hiểm" cho danh mục.

2.3. So sánh quyền chọn mua và quyền chọn bán

Dù cùng thuộc nhóm hợp đồng quyền chọn, quyền chọn mua và quyền chọn bán phục vụ hai chiều kỳ vọng thị trường trái ngược nhau.

Điểm giống nhau:

• Đều là hợp đồng phái sinh: Cho phép nhà đầu tư có quyền, nhưng không có nghĩa vụ, mua hoặc bán tài sản cơ sở tại giá thực hiện và ngày đáo hạn xác định trước
• Đều phát sinh phí quyền chọn: Bên mua phải trả phí quyền chọn cho bên bán, dù sau đó có thực hiện quyền hay không
• Đều tiềm ẩn rủi ro cao hơn đầu tư truyền thống: Đòi hỏi nhà đầu tư hiểu rõ cơ chế vận hành trước khi tham gia
• Đều yêu cầu kiến thức nhất định: Về thị trường tài chính và cách quyền chọn phản ứng với biến động giá

Điểm khác nhau:

→ Xem thêm: Phân biệt hợp đồng quyền chọn và hợp đồng tương lai

→ Xem thêm: So sánh hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng quyền chọn

3. Ưu và nhược điểm của hợp đồng quyền chọn

Trước khi quyết định tham gia, nhà đầu tư nên cân nhắc kỹ cả ưu điểm lẫn nhược điểm của hợp đồng quyền chọn.

• Ưu điểm:
  • Tiềm năng lợi nhuận cao: Hợp đồng quyền chọn có thể mang lại lợi nhuận cao nếu nhà đầu tư dự đoán đúng biến động giá tài sản cơ sở
  • Linh hoạt: Nhà đầu tư có thể lựa chọn tài sản cơ sở, giá thực hiện và ngày đáo hạn phù hợp với chiến lược riêng
  • Phòng ngừa rủi ro: Quyền chọn, đặc biệt là quyền chọn bán, thường được dùng để bảo vệ danh mục trước biến động giá bất lợi
  • Yêu cầu vốn thấp hơn: Nhà đầu tư chỉ cần trả phí quyền chọn, hoặc ký quỹ nếu là bên bán, thay vì toàn bộ giá trị hợp đồng
  • Rủi ro giới hạn cho bên mua: Mức lỗ tối đa của bên mua chỉ giới hạn ở phí quyền chọn đã trả, trong khi tiềm năng lợi nhuận không bị giới hạn
• Nhược điểm:
  • Rủi ro cao cho bên bán: Khác với bên mua, bên bán quyền chọn có thể chịu khoản lỗ lớn nếu thị trường biến động mạnh và bất lợi
  • Phức tạp: Đòi hỏi hiểu biết nhất định về cơ chế giá thực hiện, phí quyền chọn và thời điểm đáo hạn
  • Phát sinh phí giao dịch: Nhà đầu tư phải trả phí quyền chọn ngay cả khi không thực hiện quyền
  • Có thể mất toàn bộ phí đã trả: Nếu giá tài sản cơ sở không biến động theo kỳ vọng, bên mua mất toàn bộ phí quyền chọn

4. Giao dịch hợp đồng quyền chọn như thế nào?

Sau khi nắm khái niệm và phân loại, phần tiếp theo sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về nơi giao dịch và các thuật ngữ thường gặp khi tham gia thị trường quyền chọn.

4.1. Thị trường giao dịch quyền chọn: Sàn tập trung và OTC

Hợp đồng quyền chọn hàng hóa được giao dịch hàng hóa phái sinh qua hai hình thức thị trường chính:

• Sàn tập trung: Hợp đồng quyền chọn được niêm yết trên sàn giao dịch hàng hóa phái sinh và giao dịch theo nguyên tắc khớp lệnh - lệnh mua và lệnh bán phải khớp nhau về giá, khối lượng và thời điểm đặt lệnh. Hình thức này minh bạch, có bên trung gian giám sát và giá thị trường được cập nhật công khai
• Thị trường OTC (Over-the-Counter): Hợp đồng quyền chọn được giao dịch trực tiếp giữa hai bên, không thông qua sàn tập trung, thường linh hoạt hơn về điều khoản nhưng đi kèm rủi ro đối tác cao hơn

Ngoài phí quyền chọn, bên bán quyền chọn (Option Writer) thường phải nộp thêm một khoản ký quỹ để đảm bảo khả năng thực hiện nghĩa vụ nếu bên mua quyết định thực hiện quyền. Mức ký quỹ này được tính toán dựa trên mức độ rủi ro của vị thế bán và có thể thay đổi theo biến động của thị trường.

4.2. Thuật ngữ cần biết khi giao dịch quyền chọn

Khi giao dịch hợp đồng quyền chọn, nhà đầu tư nên làm quen với một số thuật ngữ cơ bản sau:

• Long Position (vị thế mua): Khi nhà đầu tư mua quyền chọn, họ đang nắm giữ vị thế mua
• Short Position (vị thế bán): Khi nhà đầu tư bán quyền chọn, họ đang nắm giữ lệnh long short ở chiều bán
• In the Money (ITM): Trạng thái mà việc thực hiện quyền chọn sẽ mang lại lợi nhuận cho bên mua
• Out of the Money (OTM): Trạng thái mà việc thực hiện quyền chọn không mang lại lợi nhuận
• At the Money (ATM): Trạng thái mà giá thực hiện bằng với giá thị trường hiện tại của tài sản cơ sở
• Option Writer: Người bán quyền chọn, nhận phí quyền chọn và có nghĩa vụ thực hiện nếu bên mua yêu cầu
• Implied Volatility: Mức độ biến động giá tài sản cơ sở mà thị trường đang kỳ vọng, được ước tính dựa trên giá quyền chọn hiện tại
• Greeks (Delta, Gamma, Theta, Vega): Nhóm chỉ số đo lường mức độ nhạy cảm của giá quyền chọn trước các yếu tố như giá tài sản cơ sở, thời gian và độ biến động - thường được nhà đầu tư có kinh nghiệm dùng để quản trị rủi ro danh mục quyền chọn

5. Hợp đồng quyền chọn tại Việt Nam: Thực trạng, pháp lý và cách giao dịch uy tín

Tại Việt Nam, hợp đồng quyền chọn hàng hóa được giao dịch chính thức qua Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV) - đơn vị được Bộ Công Thương cấp phép và giám sát hoạt động. Danh mục quyền chọn hàng hóa tại MXV tập trung ở các nhóm đã được cấp phép giao dịch, gồm nông sản như Đầu tư Ngô trên AnfinX, đậu tương, lúa mì, cà phê, đường và một số mặt hàng kim loại.

Lưu ý: Hiện nay, hàng hóa thuộc nhóm năng lượng chưa được cấp phép giao dịch tại Việt Nam, bất kỳ đơn vị nào tổ chức giao dịch nhóm hàng này tại Việt Nam đều là hành vi vi phạm.

Nhờ hành lang pháp lý rõ ràng dưới sự giám sát của MXV, nhà đầu tư có thể yên tâm hơn khi tham gia thị trường quyền chọn hàng hóa so với các kênh tự phát, không được cấp phép. Khác với một số sản phẩm quyền chọn crypto hoặc forex trôi nổi trên mạng chưa được Nhà nước công nhận, hợp đồng quyền chọn hàng hóa qua MXV có cơ chế giám sát, bù trừ và bảo vệ nhà đầu tư rõ ràng hơn.

Nếu bạn đang tìm một nền tảng đầu tư hàng hóa phái sinh minh bạch để bắt đầu tìm hiểu hợp đồng quyền chọn cùng các loại sản phẩm phái sinh khác, AnfinX là ứng dụng giao dịch hàng hóa phái sinh dành cho người Việt, là thành viên kinh doanh chính thức của MXV.

Lời kết

Hợp đồng quyền chọn mang đến cho nhà đầu tư sự linh hoạt hiếm có: Quyền thực hiện giao dịch mà không bị ràng buộc nghĩa vụ, đổi lại một khoản phí xác định trước. Dù bạn chọn quyền chọn mua để đón đầu xu hướng tăng giá, hay quyền chọn bán để phòng ngừa rủi ro giảm giá, việc hiểu rõ cơ chế, thuật ngữ và bảng so sánh Call/Put ở trên sẽ giúp bạn ra quyết định giao dịch tự tin hơn.

Hãy tải ứng dụng AnfinX và mở tài khoản giao dịch ngay hôm nay để bắt đầu hành trình tìm hiểu và giao dịch hợp đồng quyền chọn hàng hóa cùng AnfinX - Ứng dụng giao dịch phái sinh hàng hóa đầu tiên dành cho người Việt, do Anfin phát triển.