Phiên giao dịch là gì? Cấu trúc phiên hàng hóa phái sinh

Nhà đầu tư quen thị trường chứng khoán trong nước thường mang theo một thói quen khó bỏ khi bước sang hàng hóa phái sinh: Nghĩ rằng thị trường mở lúc sáng, đóng lúc chiều, tất cả gói trong một khung giờ hành chính. Nhưng hàng hóa phái sinh Việt Nam liên thông với các sàn quốc tế nên nhịp vận hành hoàn toàn khác — có mặt hàng chạy gần như suốt ngày đêm, có mặt hàng bị cắt làm hai đoạn tách rời, có mặt hàng lại nghỉ giữa trưa như một sàn châu Á. Hiểu sai phiên giao dịch kéo theo nhiều hệ quả thực tế: Đặt lệnh mà không khớp, lệnh khớp buổi tối nhưng sao kê ghi sang ngày hôm sau, hoặc giá đóng cửa trên app lệch với biểu đồ đang theo dõi. Anfin sẽ bóc tách cấu trúc bên trong một phiên trong bài viết này, từ khái niệm gốc tới cách từng nhóm hàng hóa vận hành, cùng đọc tiếp để không còn nhầm lẫn.

1. Phiên giao dịch là gì?

Trước khi đi vào cấu trúc chi tiết, cần thống nhất cách hiểu về khái niệm này, vì đây là chỗ ba thuật ngữ gần giống nhau hay bị dùng lẫn lộn.

1.1. Định nghĩa phiên giao dịch

Phiên giao dịch (trading session) là khoảng thời gian liền mạch mà sàn cho phép nhà đầu tư đặt và khớp lệnh, có một mốc bắt đầu, một mốc kết thúc và một bộ dữ liệu riêng đi kèm gồm giá mở cửa, giá cao nhất, giá thấp nhất, giá đóng cửa và khối lượng khớp.

Điểm mấu chốt cần nắm ngay: Phiên là một đơn vị đo, không phải một mốc giờ. Khi ai đó nói "giá đóng cửa phiên hôm qua", họ đang nhắc tới con số cuối cùng của một khoảng thời gian đã được định nghĩa trước, chứ không phải giá tại một thời điểm cố định trên đồng hồ. Với hợp đồng tương lai hàng hóa, ranh giới ấy do chính sàn niêm yết quy định, còn nhà đầu tư và các nền tảng phần mềm chỉ đọc lại theo đó.

1.2. Phân biệt phiên giao dịch, ngày giao dịch và giờ giao dịch

Ba khái niệm này xuất hiện dày đặc trong tài liệu thị trường nhưng trả lời ba câu hỏi khác nhau:

Ngày giao dịch là khái niệm dễ gây bối rối nhất trong ba khái niệm trên, vì nó là thứ quyết định lãi lỗ của bạn được chốt vào thời điểm nào và mức ký quỹ được tính lại ra sao. Nó không nhất thiết trùng với ngày trên tờ lịch.

1.3. Vì sao phiên giao dịch hàng hóa không trùng ngày lịch

Hãy hình dung một tình huống rất phổ biến. Bạn đặt lệnh mua một hợp đồng kim loại vào 22 giờ tối thứ Hai theo giờ Việt Nam. Lệnh khớp ngay lập tức. Nhưng khi mở sao kê ra xem, giao dịch đó lại nằm ở ngày giao dịch thứ Ba, chứ không phải thứ Hai.

Không có gì sai sót ở đây. Sàn quốc tế đã kết thúc ngày giao dịch trước đó theo giờ địa phương của họ, chốt sổ, rồi mở lại thị trường và lăn sang ngày giao dịch kế tiếp. Thời điểm chuyển giao ấy rơi vào khoảng sáng sớm hoặc chiều tối theo giờ Việt Nam, tùy từng sàn. Nghĩa là phần lớn khoảng thời gian buổi tối và đêm mà nhà đầu tư Việt Nam giao dịch sôi nổi nhất thực chất đã thuộc về ngày giao dịch tiếp theo trên sổ sách.

Đây cũng là lý do khi làm việc với Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam, mọi báo cáo trạng thái tài khoản đều tính theo ngày giao dịch của sàn gốc chứ không theo ngày dương lịch tại Việt Nam.

2. Cấu trúc một phiên giao dịch hàng hóa phái sinh

Một phiên giao dịch không phải một khối thời gian đồng nhất. Bên trong nó có các giai đoạn nối tiếp nhau, mỗi giai đoạn vận hành theo một quy tắc riêng, và nhà đầu tư được phép làm những việc khác nhau ở mỗi giai đoạn. Bốn giai đoạn đó có thể tóm lại như sau, trước khi đi vào từng phần chi tiết:

2.1. Giai đoạn tiền mở cửa

Trước khi thị trường thực sự chạy, hệ thống thường mở một khoảng tiền mở cửa (pre-open). Trong khoảng này, lệnh được nhận vào hệ thống nhưng chưa được khớp. Sàn dùng khoảng thời gian đó để gom trạng thái sổ lệnh, xác định vùng giá cân bằng và chuẩn bị cho thời điểm mở.

Đây là chỗ người mới hay hiểu sai nhất. Thấy phần mềm nhận lệnh không đồng nghĩa với việc lệnh đã khớp. Trạng thái lệnh trong giai đoạn này vẫn là chờ, và nó chỉ được xử lý khi phiên mở cửa chính thức bắt đầu. Mức giá đầu tiên được ghi nhận khi thị trường chạy chính là giá mở cửa của phiên đó.

2.2. Phiên khớp lệnh liên tục — phiên liên tục là gì?

Sau khi mở cửa, thị trường bước vào giai đoạn chiếm phần lớn thời lượng: Phiên khớp lệnh liên tục.

Vậy phiên liên tục là gì? Đó là phương thức mà mỗi lệnh được khớp ngay khi hệ thống tìm thấy lệnh đối ứng phù hợp về giá, không cần chờ gom lại. Nguyên tắc xử lý là ưu tiên giá trước, sau đó mới tới thời gian: Lệnh nào có giá tốt hơn được khớp trước, hai lệnh cùng giá thì lệnh vào hệ thống sớm hơn được ưu tiên. Cần nhấn mạnh đây là một phương thức khớp lệnh, không phải một khung giờ. Đối lập với nó là phương thức khớp lệnh định kỳ, nơi các lệnh được gom lại rồi khớp một lần duy nhất tại một mức giá chung.

Đây cũng là chỗ khác biệt lớn giữa hai thị trường mà nhà đầu tư Việt Nam hay nhầm. Thị trường chứng khoán trong nước kẹp phiên khớp lệnh liên tục vào giữa hai phiên định kỳ ở đầu và cuối ngày, tạo ra các loại lệnh đặc thù như lệnh ATO và ATC. Trong khi đó, hợp đồng tương lai hàng hóa trên các sàn quốc tế chạy theo phương thức liên tục gần như toàn bộ thời gian mở cửa, không có phiên đấu giá định kỳ tương đương.

Hệ quả trực tiếp với người đặt lệnh:

• Lệnh thị trường khớp gần như tức thì, vì nó chấp nhận mức giá tốt nhất đang có trên sổ lệnh
• Lệnh giới hạn có thể nằm chờ suốt phiên nếu giá thị trường không chạm tới mức bạn đặt
• Thanh khoản mỏng vào một số khung giờ khiến khoảng cách giữa giá mua và giá bán giãn rộng hơn, dù cơ chế khớp vẫn liên tục

2.3. Thời điểm xác định giá thanh toán cuối ngày

Kết thúc phần giao dịch trong ngày, sàn xác định giá thanh toán (settlement price). Đây là điểm rất ít tài liệu tiếng Việt nói rõ, dù nó ảnh hưởng trực tiếp tới tài khoản của bạn.

Giá thanh toán không phải mức giá khớp cuối cùng trong ngày. Nó được tính theo một cửa sổ thời gian ngắn ở cuối phiên ngày, thường là mức bình quân có trọng số của các giao dịch trong cửa sổ đó, nhằm hạn chế việc một lệnh đơn lẻ ở phút chót làm lệch mức giá tham chiếu của cả thị trường.

Con số này mới là mức giá được dùng để tính lãi lỗ hằng ngày cho vị thế đang mở và để xác định lại yêu cầu ký quỹ cho phiên tiếp theo. Nói cách khác, tài khoản của bạn được đánh giá lại theo giá thanh toán, không phải theo con số nhấp nháy cuối cùng bạn nhìn thấy trên bảng giá.

2.4. Khoảng nghỉ cuối ngày và mở lại phiên mới

Sau khi chốt giá thanh toán, sàn quốc tế thường có một khoảng tạm dừng ngắn mỗi ngày để chạy quy trình bù trừ, tính lại ký quỹ và lăn sang ngày giao dịch mới. Với nhóm hợp đồng trên các sàn thuộc CME, khoảng nghỉ này kéo dài khoảng một giờ.

Hai hệ quả thực tế cần lưu ý:

• Trong khoảng nghỉ, hệ thống không xử lý lệnh. Bạn không đặt mới, không sửa và không hủy được lệnh đang treo
• Khi thị trường mở lại, giá có thể bắt đầu ở một mức khác hẳn so với lúc tạm dừng, đặc biệt nếu có thông tin xuất hiện đúng vào khoảng trống đó

→ Xem thêm: Thị trường hàng hóa phái sinh là gì? Vai trò và ai tham gia

3. Ba phiên khu vực trong một ngày giao dịch

Vì hàng hóa phái sinh bám theo các sàn quốc tế trải khắp múi giờ, một phiên giao dịch kéo dài gần suốt ngày đêm thực chất đi qua ba vùng hoạt động nối tiếp nhau, mỗi vùng có đặc điểm dòng lệnh riêng:

• Phiên châu Á rơi vào ban ngày theo giờ Việt Nam. Dòng lệnh thường mỏng hơn, biên độ dao động hẹp, giá phần lớn phản ứng lại những gì đã xảy ra trong phiên Mỹ đêm trước hơn là tự tạo xu hướng mới
• Phiên châu Âu bắt đầu vào buổi chiều theo giờ Việt Nam. Dòng lệnh dày lên rõ rệt, đặc biệt với các mặt hàng niêm yết gốc tại London
• Phiên Mỹ rơi vào buổi tối theo giờ Việt Nam. Khoảng thời gian phiên Mỹ chồng lấn với phiên châu Âu thường là lúc dòng lệnh dày nhất trong ngày, đồng thời là lúc phần lớn dữ liệu kinh tế Mỹ và báo cáo ngành được công bố

Những nhận định trên là đặc điểm chung mang tính tham khảo. Mức độ thanh khoản thực tế của từng mặt hàng vào từng khung giờ có thể thay đổi tùy điều kiện thị trường từng giai đoạn, và không phải mặt hàng nào cũng theo đúng nhịp này — phần tiếp theo sẽ cho thấy vì sao.

→ Xem thêm: Giờ giao dịch phái sinh là gì? Tổng hợp đầy đủ cho người mới

4. Các phiên giao dịch hàng hóa phái sinh theo từng nhóm hàng

Đến đây là phần ứng dụng trực tiếp nhất. Không phải mọi mặt hàng đều có cùng cấu trúc phiên. Ba nhóm hàng hóa được giao dịch phổ biến nhất tại Việt Nam vận hành theo ba nhịp hoàn toàn khác nhau, và sự khác nhau đó bắt nguồn từ sàn niêm yết gốc của từng mặt hàng. Bảng dưới đây tổng hợp trước toàn cảnh, các phần sau sẽ giải thích vì sao lại như vậy:

Bảng trên mô tả cấu trúc phiên ở mức nhóm hàng. Mốc giờ cụ thể của từng mặt hàng thay đổi theo lịch đổi giờ trong năm và theo thông báo của sàn, nên bạn cần đối chiếu lại bảng chi tiết trước mỗi lần vào lệnh.

→ Xem thêm: Thời gian giao dịch chi tiết 48 sản phẩm

Ba nhịp phiên ấy khác nhau ở những điểm sau:

• Nông sản trên sàn CBOT là nhóm duy nhất bị cắt làm hai phiên tách rời trong ngày. Chỗ dễ nhầm nhất: Cái mà nhà đầu tư Việt Nam quen gọi là "phiên 2" diễn ra buổi tối thực chất là phiên ban ngày tại Chicago, còn "phiên 1" chạy ban ngày ở Việt Nam mới là phiên điện tử qua đêm bên đó. Hệ quả: Dòng lệnh của thị trường hàng hóa nông sản tập trung vào buổi tối, ngược trực giác của người quen giao dịch chứng khoán trong nước
• Kim loại trên COMEX, NYMEX, ACM và LME gần nhất với mô hình phiên liên tục đã mô tả ở phần trước: Gần như không có ranh giới phiên bên trong ngày, chỉ một khoảng nghỉ để bù trừ rồi lăn sang ngày mới. Ba hợp đồng Nano niêm yết trên ACM chạy đồng bộ với thị trường gốc, riêng nhóm LME ngắn hơn. Đổi lại sự linh hoạt của thị trường hàng hóa kim loại là rủi ro giữ vị thế qua khoảng nghỉ
• Nguyên liệu công nghiệp là nhóm phân mảnh nhất. Cà phê, ca cao, đường và bông bám sàn ICE US cùng ICE EU nên chạy theo nhịp chiều tối; trong khi cao su trên OSE, SGX và dầu cọ thô trên BMDX lại chạy ban ngày và nghỉ giữa phiên. Cùng thuộc nhóm nguyên liệu công nghiệp, nhưng cà phê và cao su đòi hỏi hai lịch sinh hoạt trái ngược nhau

→ Xem thêm: Thời gian giao dịch hàng hóa phái sinh

5. Dữ liệu một phiên giao dịch nói lên điều gì?

Hiểu ranh giới phiên không chỉ để biết lúc nào đặt được lệnh. Nó còn quyết định cách bạn đọc mọi con số hiển thị trên bảng giá và biểu đồ.

5.1. Bốn mức giá của một phiên

Mỗi phiên giao dịch sinh ra bốn mức giá: Giá mở cửa, giá cao nhất, giá thấp nhất và giá đóng cửa. Bốn con số này là nền tảng của mọi cây nến trên biểu đồ kỹ thuật.

Điều đáng nói không nằm ở định nghĩa từng mức giá, mà ở chỗ cả bốn đều được cắt theo ranh giới phiên. Lấy ví dụ hợp đồng Ngô: Tính theo Phiên 1 bạn có một bộ số, tính theo Phiên 2 bạn có bộ số hoàn toàn khác, còn gộp cả hai phiên thành một ngày giao dịch lại ra bộ số thứ ba. Cùng một mặt hàng, cùng một ngày, ba cách cắt cho ba kết quả.

5.2. Khối lượng giao dịch và khối lượng mở trong phiên

Hai chỉ số này thường bị đọc lẫn nhau dù chúng trả lời hai câu hỏi khác hẳn:

• Khối lượng giao dịch đếm số hợp đồng đã khớp trong phiên, phản ánh mức độ sôi động của hoạt động mua bán
• Khối lượng mở (open interest) đếm số vị thế vẫn còn để mở khi phiên khép lại, phản ánh lượng tiền đang thực sự nằm trong thị trường

Một phiên có khối lượng giao dịch cao nhưng khối lượng mở gần như không đổi cho thấy phần lớn hoạt động là mua bán qua lại trong ngày. Ngược lại, khối lượng mở tăng đều qua nhiều phiên cho thấy dòng vốn mới đang vào vị thế.

5.3. Vì sao hai phần mềm hiển thị giá đóng cửa lệch nhau

Đây là câu hỏi rất thực tế khi nhà đầu tư đối chiếu ứng dụng giao dịch với một biểu đồ bên ngoài. Có hai nguyên nhân chính:

• Mỗi nền tảng có thể cắt ranh giới phiên theo cách khác nhau: Một bên lấy trọn ngày giao dịch của sàn, một bên chỉ lấy phiên ban ngày
• Một bên hiển thị giá khớp cuối cùng, bên kia hiển thị giá thanh toán do sàn công bố. Như đã nói ở phần trước, hai con số này thường không bằng nhau

Khi thấy chênh lệch, việc cần làm là kiểm tra nền tảng đó đang lấy mốc nào, thay vì mặc định một bên hiển thị sai.

→ Xem thêm: Theo dõi giá thị trường hàng hóa theo thời gian thực

6. Lưu ý khi giao dịch theo phiên

Nắm được cấu trúc phiên giao dịch rồi, phần còn lại là biết những rủi ro nào gắn liền với từng thời điểm trong phiên.

6.1. Giữ vị thế qua đêm và qua khoảng nghỉ

Khi bạn giữ một vị thế qua khoảng nghỉ cuối ngày, có hai điều xảy ra ngoài tầm kiểm soát. Thứ nhất, bạn không thao tác được với lệnh trong suốt khoảng đó. Thứ hai, sau khi sàn chốt sổ, mức ký quỹ yêu cầu có thể được tính lại dựa trên giá thanh toán mới. Trước khi để vị thế qua đêm, nên kiểm tra lại danh sách ký quỹ đang áp dụng cho mặt hàng bạn nắm giữ.

Riêng với nhóm nông sản, khoảng nghỉ 45 phút giữa hai phiên rơi vào đầu buổi tối theo giờ Việt Nam, tức đúng lúc nhiều nhà đầu tư trong nước bắt đầu ngồi vào theo dõi thị trường. Đây là chi tiết dễ bị bỏ qua.

6.2. Phiên quanh ngày đáo hạn và phiên chuyển tháng

Các phiên gần ngày đáo hạn có đặc điểm riêng: Thanh khoản dịch chuyển dần sang tháng hợp đồng kế tiếp, khiến sổ lệnh của tháng sắp đáo hạn mỏng đi và biến động có thể mạnh hơn bình thường. Nhiều nhà đầu tư chọn chuyển vị thế sang tháng mới trước khi bước vào giai đoạn này. Bạn nên theo dõi lịch đáo hạn của từng mặt hàng để chủ động kế hoạch, thay vì xử lý gấp trong những phiên cuối.

6.3. Phiên có dữ liệu và báo cáo lớn

Những phiên trùng thời điểm công bố báo cáo ngành hoặc dữ liệu kinh tế thường biến động mạnh hơn mặt bằng chung. Với nhóm kim loại và nông sản, các báo cáo về tồn kho, sản lượng và tình hình mùa vụ là những yếu tố hay được thị trường theo dõi.

Điều cần lưu ý không phải là dự đoán giá sẽ đi hướng nào, mà là nhận biết khoảng cách giá mua bán có thể giãn rộng và lệnh có thể khớp ở mức lệch so với kỳ vọng trong những phiên như vậy.

→ Xem thêm: Đáo hạn phái sinh là gì? Thời gian đáo hạn hợp đồng hàng hóa phái sinh

7. Câu hỏi thường gặp về phiên giao dịch

Câu hỏi 1: Phiên giao dịch là gì?

Là khoảng thời gian liền mạch mà sàn cho phép đặt và khớp lệnh, có mốc bắt đầu, mốc kết thúc và một bộ dữ liệu riêng gồm giá mở cửa, giá cao nhất, giá thấp nhất, giá đóng cửa và khối lượng. Đây là một đơn vị đo, không phải một mốc giờ cố định.

Câu hỏi 2: Phiên liên tục là gì và khác gì phiên khớp lệnh định kỳ?

Phiên liên tục là phương thức khớp lệnh ngay khi hệ thống tìm được lệnh đối ứng phù hợp về giá, theo nguyên tắc ưu tiên giá rồi tới thời gian. Phiên khớp lệnh định kỳ thì gom lệnh lại rồi khớp một lần tại một mức giá chung. Hàng hóa phái sinh trên sàn quốc tế chủ yếu vận hành theo phương thức liên tục.

Câu hỏi 3: Vì sao lệnh khớp buổi tối lại được ghi nhận vào ngày giao dịch hôm sau?

Vì sàn quốc tế đã kết thúc ngày giao dịch trước đó theo giờ địa phương, chốt sổ rồi mở lại thị trường và lăn sang ngày giao dịch kế tiếp. Thời điểm chuyển giao rơi vào khoảng chiều tối hoặc sáng sớm theo giờ Việt Nam tùy từng sàn.

Câu hỏi 4: Vì sao nông sản có hai phiên còn kim loại COMEX chỉ có một?

Vì cấu trúc phiên do sàn niêm yết gốc quy định. CBOT tách biệt phiên điện tử qua đêm với phiên ban ngày tại Chicago, tạo ra hai phiên rời nhau. Trong khi đó hợp đồng kim loại trên COMEX và NYMEX chạy liền mạch gần 23 giờ, chỉ dừng một giờ để bù trừ.

Câu hỏi 5: Trong khoảng nghỉ cuối ngày có đặt hoặc hủy lệnh được không?

Không. Hệ thống không xử lý lệnh trong khoảng tạm dừng, nên bạn không đặt mới, không sửa và không hủy được lệnh đang treo. Cần chủ động xử lý vị thế trước khi thị trường bước vào khoảng nghỉ.

Câu hỏi 6: Giá đóng cửa phiên và giá thanh toán có phải là một không?

Thường là không. Giá đóng cửa là mức giá khớp cuối cùng của phiên, còn giá thanh toán được sàn tính theo cửa sổ thời gian ngắn ở cuối phiên ngày. Giá thanh toán mới là con số dùng để tính lãi lỗ hằng ngày và xác định lại ký quỹ.

→ Xem thêm: So sánh Bạc Nano, Đồng Nano và Bạch kim Nano

Lời kết

Hiểu đúng phiên giao dịch là bước nền để đọc chính xác mọi con số trên bảng giá và chủ động hơn khi quản trị vị thế. Ba nhóm hàng hóa vận hành theo ba nhịp khác nhau, mỗi nhịp lại có khoảng nghỉ và thời điểm chốt giá riêng, nên việc nắm rõ cấu trúc phiên của mặt hàng mình đang giao dịch quan trọng không kém việc phân tích giá. Nếu bạn muốn bắt đầu với mức vốn khởi điểm nhỏ, có thể tham khảo Bạc Nano trên AnfinX, tải ứng dụng AnfinX và mở tài khoản giao dịch ngay hôm nay. AnfinX - Ứng dụng giao dịch phái sinh hàng hóa đầu tiên dành cho người Việt, do Anfin phát triển. Mọi thắc mắc vui lòng liên hệ hotline 1900 633 049 hoặc email hello@anfin.vn.