Tổng hợp các loại lệnh trong giao dịch phái sinh hàng hóa

Lần đầu mở màn hình đặt lệnh của một ứng dụng giao dịch hàng hóa phái sinh, nhiều người mới gặp ngay một loạt tên viết tắt: MKT, LMT, STP, STL, OCO, GTC, FOK. Mỗi cái tên được giải thích riêng lẻ ở nhiều nơi, nhưng hiếm ai chỉ ra chúng liên quan với nhau thế nào. Bài viết này sắp xếp lại toàn bộ các loại lệnh trong giao dịch phái sinh hàng hóa thành một sơ đồ 4 nhóm, đi qua từng nhóm kèm ví dụ, chỉ ra những lệnh quen thuộc bên chứng khoán Việt Nam không dùng ở đây, và gợi ý cách ghép lệnh theo từng tình huống. Cùng Anfin bắt đầu từ bức tranh tổng thể.

Tóm tắt nhanh

• Các lệnh phổ biến chia thành 4 nhóm theo 4 câu hỏi: Khớp theo giá nào, mua hay bán, dùng để làm gì và lệnh có hiệu lực bao lâu.
• Nhóm lệnh gốc gồm lệnh thị trường (MKT), lệnh giới hạn (LMT), lệnh dừng (STP) và lệnh dừng giới hạn (STL), đúng với cách phân loại của Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV).
• Buy Limit, Sell Limit, Buy Stop, Sell Stop, Buy Stop Limit và Sell Stop Limit không phải lệnh mới, mà là lệnh gốc ghép với chiều mua hoặc bán.
• SL, TP, OCO và Trailing Stop là cách dùng lệnh gốc để quản lý vị thế đang mở.
• Hiệu lực lệnh gồm DAY, GTC, GTD, GTT (theo thời gian) và FOK, FAK (theo khối lượng khớp), gắn kèm cho mọi lệnh.
• ATO, ATC, LO, PLO, MP, MTL, MAK và MOK là lệnh của thị trường chứng khoán Việt Nam, không dùng trong giao dịch hàng hóa phái sinh.

1. Lệnh giao dịch hàng hóa phái sinh là gì?

1.1. Định nghĩa lệnh giao dịch và vai trò trong khớp lệnh

Lệnh giao dịch là chỉ thị nhà giao dịch gửi lên hệ thống để mua hoặc bán một hợp đồng tương lai, cho biết mua hay bán, bao nhiêu hợp đồng, khớp theo giá nào và giữ hiệu lực bao lâu. Người mới có thể đọc trước cách giao dịch hàng hóa phái sinh để nắm quy trình tổng thể từ lúc mở tài khoản tới lúc vào lệnh.

Theo tài liệu hỏi đáp của MXV đăng trên báo Công Thương ngày 05/04/2023, các lệnh giao dịch hàng hóa gồm 4 loại cơ bản, đi kèm các điều kiện hiệu lực như DAY, GTC, GTD, GTT, FOK và FAK. Nền tảng CQG, nơi khách hàng của Anfin giao dịch các hợp đồng Standard, Mini và Micro, còn có thêm các lệnh như OCO và Trailing Stop.

Vấn đề nằm ở chỗ những cái tên này thường được liệt kê thành một danh sách dài, ngang hàng nhau. Người đọc dễ hiểu Buy Limit và GTC là hai loại lệnh đứng cạnh nhau, trong khi một lệnh hoàn toàn có thể vừa là Buy Limit vừa mang hiệu lực GTC. Vì vậy, khi tìm hiểu các loại lệnh trong giao dịch phái sinh hàng hóa, cách nhớ nhanh nhất là bắt đầu từ các câu hỏi, không bắt đầu từ các cái tên.

1.2. Có bao nhiêu loại lệnh trong giao dịch phái sinh hàng hóa?

Nhìn chung, các lệnh giao dịch hàng hóa phái sinh phổ biến hiện nay được chia thành 4 nhóm. Mỗi lần đặt lệnh, bạn đều đang trả lời 4 câu hỏi, và mỗi nhóm là tập đáp án cho một câu hỏi:

• Nhóm 1 - Lệnh theo cách khớp giá: Trả lời câu hỏi khớp theo giá nào. Chọn một trong 4 lệnh gốc MKT, LMT, STP hoặc STL. Đây là phần quyết định cơ chế khớp của lệnh.
• Nhóm 2 - Lệnh theo chiều mua bán: Trả lời câu hỏi mua hay bán. Ghép lệnh gốc với chiều giao dịch để ra Buy Limit, Sell Limit, Buy Stop, Sell Stop, Buy Stop Limit hoặc Sell Stop Limit.
• Nhóm 3 - Lệnh theo mục đích: Trả lời câu hỏi dùng để làm gì. Khi lệnh được đặt để quản lý một vị thế đang mở, nó mang tên theo mục đích là SL, TP, OCO hoặc Trailing Stop.
• Nhóm 4 - Lệnh theo hiệu lực: Trả lời câu hỏi lệnh sống bao lâu. Gắn thêm điều kiện hiệu lực DAY, GTC, GTD, GTT theo thời gian, hoặc FOK, FAK theo khối lượng khớp.

Ví dụ, hợp đồng Bạc Nano đang giao dịch quanh 66,50 USD/oz (số giả định để minh hoạ) và bạn muốn mua nếu giá lùi về 66,00, nhưng chưa chắc trong hôm nay giá có về tới đó không. Lệnh bạn đặt sẽ là lệnh giới hạn (nhóm 1) tại 66,00, chiều mua nên mang tên Buy Limit (nhóm 2), chưa phải lệnh quản lý vị thế nên không thuộc nhóm 3, và mang hiệu lực GTC (nhóm 4) để tiếp tục chờ sang các phiên sau. Kết quả là một lệnh "Buy Limit 66,00, GTC". Bảng dưới đây xếp 20 tên gọi thường gặp vào đúng nhóm để bạn tra nhanh.

2. Tổng hợp các loại lệnh trong giao dịch phái sinh hàng hóa

2.1. Nhóm 1 - Lệnh theo cách khớp giá

Bốn lệnh gốc là nền móng của các loại lệnh trong giao dịch phái sinh hàng hóa, mọi tên gọi ở các nhóm sau đều dựng lên từ chúng. Chúng khác nhau ở hai điểm: Lệnh khớp ngay hay phải chờ, và khi khớp thì bạn có kiểm soát được giá hay không. Ba lệnh LMT, STP và STL đều nằm chờ trên hệ thống cho tới khi đủ điều kiện, nên thường được gọi chung là lệnh chờ. Riêng STP và STL cần một mức giá kích hoạt, nên còn được xếp vào nhóm lệnh điều kiện.

• Lệnh thị trường (Market Order, MKT): Lệnh mua hoặc bán được thực hiện ngay tại mức giá tốt nhất hiện có trên thị trường (theo MXV). Bạn không nhập giá, chỉ nhập chiều giao dịch và khối lượng.
  • Ưu điểm: Tốc độ nhanh, gần như chắc chắn khớp khi thị trường còn thanh khoản.
  • Nhược điểm: Không kiểm soát được giá khớp. Khi giá biến động mạnh hoặc thanh khoản mỏng, giá khớp có thể lệch so với giá lúc bấm lệnh, gọi là trượt giá (slippage).
• Lệnh giới hạn (Limit Order, LMT): Lệnh mua hoặc bán được thực hiện tại mức giá giới hạn hoặc tốt hơn. Với lệnh mua là bằng hoặc thấp hơn giá đặt, với lệnh bán là bằng hoặc cao hơn giá đặt.
  • Ưu điểm: Kiểm soát được giá, lệnh không bao giờ khớp ở mức xấu hơn mức bạn đã chọn.
  • Nhược điểm: Không chắc được khớp. Nếu giá không chạm tới mức đặt, lệnh cứ nằm chờ và bạn có thể lỡ nhịp giá.
• Lệnh dừng (Stop Order, STP): Lệnh chỉ hoạt động khi giá chạm một mức xác định trước, gọi là giá kích hoạt (stop price). Khi giá chạm, lệnh lập tức trở thành một lệnh thị trường.
  • Ưu điểm: Gần như chắc chắn được khớp sau khi kích hoạt, nên thường dùng để cắt lỗ hoặc vào lệnh khi giá phá vỡ một ngưỡng.
  • Nhược điểm: Giá khớp thực tế có thể xấu hơn giá kích hoạt nếu giá nhảy nhanh qua ngưỡng, ví dụ lúc có tin tức mạnh.
• Lệnh dừng giới hạn (Stop Limit Order, STL): Lệnh kết hợp đặc tính của lệnh dừng và lệnh giới hạn, gồm hai mức giá là giá kích hoạt và giá giới hạn. Khi giá chạm giá kích hoạt, lệnh trở thành một lệnh giới hạn tại mức giá giới hạn đã đặt.
  • Ưu điểm: Kiểm soát được giá sau khi lệnh kích hoạt, tránh khớp ở mức quá xa dự kiến.
  • Nhược điểm: Nếu giá vượt qua giá giới hạn quá nhanh, lệnh có thể không khớp. Khi dùng để cắt lỗ, vị thế vẫn mở trong lúc giá tiếp tục đi ngược.

Bảng dưới đây so sánh nhanh cả bốn loại lệnh gốc.

→ Xem thêm: Lệnh điều kiện là gì trong hàng hóa phái sinh?

2.2. Nhóm 2 - Lệnh theo chiều mua bán

Ghép lệnh gốc với chiều giao dịch là ra nhóm thứ hai. Lệnh thị trường khớp ngay nên không cần tên riêng theo chiều, vì thế nhóm này chỉ có 6 tên gọi sinh ra từ LMT, STP và STL. Cả 6 tuân theo một quy tắc vị trí: Lệnh giới hạn đặt ở phía giá có lợi hơn cho bạn, còn lệnh dừng đặt ở phía ngược lại.

• Lệnh mua giới hạn (Buy Limit, BUY LMT): Đặt dưới giá hiện tại để mua rẻ hơn, khớp khi giá điều chỉnh xuống chạm mức đặt.
• Lệnh bán giới hạn (Sell Limit, SELL LMT): Đặt trên giá hiện tại để bán đắt hơn, khớp khi giá tăng lên chạm mức đặt.
• Lệnh dừng mua (Buy Stop, BUY STP): Đặt trên giá hiện tại, kích hoạt khi giá tăng vượt ngưỡng. Thường dùng để mua theo đà vượt ngưỡng, hoặc cắt lỗ cho vị thế bán.
• Lệnh dừng bán (Sell Stop, SELL STP): Đặt dưới giá hiện tại, kích hoạt khi giá giảm thủng ngưỡng. Thường dùng để bán theo đà giảm, hoặc cắt lỗ cho vị thế mua.
• Lệnh dừng giới hạn mua (Buy Stop Limit, BUY STL): Giống Buy Stop nhưng kèm giá mua tối đa, lệnh không mua cao hơn mức này.
• Lệnh dừng giới hạn bán (Sell Stop Limit, SELL STL): Giống Sell Stop nhưng kèm giá bán tối thiểu, lệnh không bán thấp hơn mức này.

Cặp dễ nhầm nhất là Buy Limit và Buy Stop, vì cùng là lệnh mua chờ nhưng nằm ở hai phía ngược nhau của giá, xem cách phân biệt Buy Limit và Buy Stop.

Một điểm nữa hay bị nhầm: Long và Short không phải là loại lệnh. Long là vị thế mua, Short là vị thế bán. Lệnh mua dùng để mở vị thế Long hoặc đóng vị thế Short, còn lệnh bán dùng để mở vị thế Short hoặc đóng vị thế Long.

→ Xem thêm: Long Short là gì? Phân biệt lệnh Long và lệnh Short

2.3. Nhóm 3 - Lệnh theo mục đích

Nhóm thứ ba không tạo ra cơ chế khớp mới. Đây là các lệnh ở nhóm 1 và 2, được gọi theo mục đích khi dùng để quản lý một vị thế đang mở. Vì vậy câu hỏi "SL khác lệnh dừng ở đâu" tự có lời đáp: SL là mục đích, lệnh dừng là công cụ.

• Lệnh cắt lỗ (Stop Loss, SL): Mức giá định trước để đóng vị thế khi giá đi ngược dự đoán, giới hạn khoản lỗ ở mức đã chấp nhận. SL thường dựng từ lệnh dừng hoặc lệnh dừng giới hạn: Vị thế Long thì SL là Sell Stop nằm dưới giá, vị thế Short thì SL là Buy Stop nằm trên giá.
• Lệnh chốt lời (Take Profit, TP): Mức giá định trước để đóng vị thế khi giá đạt mục tiêu. TP thường dựng từ lệnh giới hạn: Vị thế Long thì TP là Sell Limit nằm trên giá, vị thế Short thì TP là Buy Limit nằm dưới giá.
• Lệnh một khớp, một huỷ (One Cancels the Other, OCO): Hai lệnh đặt cùng lúc, một lệnh khớp thì lệnh còn lại tự động huỷ. Cặp phổ biến nhất là TP và SL cho cùng một vị thế, để khi giá chạm một đầu thì đầu kia không còn treo trên hệ thống.
• Lệnh dừng di động (Trailing Stop): Một lệnh cắt lỗ có giá kích hoạt tự dời theo giá khi giá đi đúng hướng, và đứng yên khi giá quay đầu. Nhờ vậy mức cắt lỗ được kéo dần về phía có lợi, khoá lại một phần lợi nhuận đã có.

Trên CQG, cặp TP và SL còn có thể đặt gọn qua lệnh Bracket: Khi lệnh vào vị thế được khớp, hệ thống tự đặt kèm một lệnh chốt lời và một lệnh cắt lỗ theo cơ chế OCO.

• Ví dụ với Trailing Stop (số giả định để minh hoạ): Bạn mở vị thế Long Bạc Nano ở 66,50 USD/oz và đặt Trailing Stop cách giá 0,50 USD/oz, tức mức kích hoạt ban đầu là 66,00.
  • Giá tăng lên 67,20: Mức kích hoạt tự dời lên 66,70, luôn cách giá cao nhất 0,50.
  • Giá quay đầu giảm: Mức kích hoạt đứng yên ở 66,70, không dời xuống theo.
  • Giá giảm chạm 66,70: Lệnh kích hoạt và đóng vị thế, phần chênh lệch so với giá vào là 0,20 USD/oz, chưa tính phí giao dịch và trượt giá.

Với SL cố định ở 66,00, cùng diễn biến đó sẽ không kích hoạt ở 66,70. Vị thế vẫn mở, và nếu giá giảm tiếp thì chỉ đóng ở 66,00 với mức lỗ 0,50 USD/oz.

3. Nhóm 4 - Lệnh theo hiệu lực

Hiệu lực của lệnh (time in force) là điều kiện gắn thêm, cho biết lệnh được giữ trên hệ thống trong bao lâu, hoặc phải khớp theo cách nào. Mọi lệnh ở ba nhóm trên đều mang một hiệu lực, kể cả khi bạn không chủ động chọn.

• Hiệu lực theo thời gian
  • DAY (Day Order): Lệnh có hiệu lực cho đến khi khớp, bị huỷ hoặc đến khi đóng cửa phiên. Trên sàn CME Globex, đây là hiệu lực mặc định nếu nhà giao dịch không chọn gì khác.
  • GTC (Good Till Canceled): Lệnh giữ hiệu lực cho đến khi bị huỷ. Hợp với lệnh chờ đặt xa giá hiện tại, có thể mất nhiều phiên mới chạm.
  • GTD (Good Till Date): Lệnh giữ hiệu lực đến hết phiên giao dịch của ngày bạn chỉ định.
  • GTT (Good Till Time): Lệnh giữ hiệu lực đến một thời điểm cụ thể. MXV có liệt kê hiệu lực này, nhưng không phải sàn nào cũng hỗ trợ (CME Globex chỉ cho hẹn theo ngày, không theo giờ), nên hãy kiểm tra trên nền tảng bạn đang dùng.

• Hiệu lực theo khối lượng khớp
  • FOK (Fill or Kill): Toàn bộ khối lượng phải được khớp ngay, không đủ thì huỷ cả lệnh.
  • FAK (Fill and Kill): Khớp ngay phần khối lượng có thể khớp, phần còn lại bị huỷ.
• Ví dụ: Bạn đặt lệnh giới hạn mua 5 hợp đồng, nhưng tại mức giá đó thị trường chỉ đang có 3 hợp đồng chào bán.
  • Với FOK: Không đủ 5 hợp đồng nên cả lệnh bị huỷ, bạn không mua được hợp đồng nào.
  • Với FAK: 3 hợp đồng được khớp, 2 hợp đồng còn lại bị huỷ.
  • Với DAY hoặc GTC: 3 hợp đồng được khớp, 2 hợp đồng còn lại tiếp tục chờ trên sổ lệnh.

Theo CME Group, lệnh FAK và FOK chỉ được chấp nhận khi thị trường đang mở cửa. Còn theo MXV, việc sửa hoặc huỷ lệnh chỉ có hiệu lực với lệnh chưa được thực hiện.

4. Các lệnh chứng khoán Việt Nam không dùng trong hàng hóa phái sinh

Nếu chuyển sang từ chứng khoán, bạn sẽ không tìm thấy những lệnh quen thuộc dưới đây trên nền tảng giao dịch hàng hóa. Lý do chính là thị trường chứng khoán Việt Nam có các phiên khớp lệnh định kỳ và quy định lệnh riêng của từng sàn, còn hàng hóa phái sinh khớp lệnh liên tục theo phiên của các sở giao dịch quốc tế liên thông với MXV.

Trên nền tảng hàng hóa phái sinh, bạn tìm theo tên MKT, LMT, STP, STL và các hiệu lực ở nhóm 4, không tìm ATO hay PLO.

5. Chọn lệnh theo tình huống giao dịch

Nắm được các loại lệnh trong giao dịch phái sinh hàng hóa mới là một nửa, nửa còn lại là biết ghép chúng cho đúng tình huống. Bảng dưới mô tả cách ghép lệnh thường gặp để bạn thấy 4 nhóm phối hợp thế nào. Đây là mô tả cơ chế, không phải gợi ý vào lệnh.

Chọn lệnh nên đi cùng một kế hoạch quản trị vốn rõ ràng: Biết trước mình chấp nhận lỗ bao nhiêu cho một vị thế thì mới đặt SL đúng chỗ.

Về nền tảng, các hợp đồng Nano (Bạc Nano, Bạch Kim Nano, Đồng Nano) được giao dịch trên app AnfinX, còn các hợp đồng Standard, Mini và Micro được giao dịch trên app CQG. Tên gọi và vị trí từng loại lệnh trên mỗi app có thể khác nhau, nên hãy kiểm tra màn hình đặt lệnh trước khi thao tác, và xem bảng giá hàng hóa thế giới để biết giá hiện tại đang ở đâu so với mức định đặt.

6. Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Lệnh trong phái sinh hàng hóa có bao nhiêu loại?

Theo MXV, có 4 loại lệnh cơ bản: MKT, LMT, STP và STL. Tính thêm biến thể mua bán, lệnh quản lý vị thế và điều kiện hiệu lực, nhà giao dịch thường gặp khoảng 20 tên gọi, đều xếp được vào 4 nhóm trong bài.

Câu hỏi 2: Lệnh chờ gồm những lệnh nào?

Lệnh chờ là lệnh nằm trên hệ thống chờ giá chạm điều kiện, gồm lệnh giới hạn, lệnh dừng, lệnh dừng giới hạn và các biến thể mua bán như Buy Limit hay Sell Stop. Lệnh thị trường khớp ngay nên không phải lệnh chờ.

Câu hỏi 3: Lệnh dừng và lệnh dừng giới hạn khác nhau thế nào?

Cả hai cần một giá kích hoạt. Chạm mức này, lệnh dừng thành lệnh thị trường nên gần như chắc khớp nhưng có thể trượt giá; lệnh dừng giới hạn thành lệnh giới hạn nên kiểm soát được giá nhưng có thể không khớp.

Câu hỏi 4: Có sửa, huỷ lệnh sau khi đặt được không?

Có, với điều kiện lệnh chưa được thực hiện. Lệnh đã khớp thì không huỷ được, muốn thoát vị thế bạn đặt một lệnh ngược chiều cùng khối lượng.

Câu hỏi 5: ATO, ATC có dùng trong giao dịch hàng hóa phái sinh không?

Không. ATO và ATC gắn với phiên khớp lệnh định kỳ của chứng khoán Việt Nam, còn hàng hóa phái sinh khớp lệnh liên tục nên không có hai lệnh này.

Kết luận

Nhìn qua thì các loại lệnh trong giao dịch phái sinh hàng hóa có tới 20 cái tên, nhưng tất cả chỉ trả lời 4 câu hỏi: Khớp theo giá nào, mua hay bán, dùng để làm gì và giữ hiệu lực bao lâu. Nắm chắc 4 lệnh gốc trước, rồi ghép thêm chiều giao dịch, mục đích và hiệu lực, bạn sẽ đọc được mọi lệnh trên màn hình đặt lệnh mà không cần học thuộc từng tên.

Anfin cung cấp miễn phí dữ liệu thị trường nông sản, kim loại và nguyên liệu công nghiệp. Bạn có thể xem danh mục sản phẩm phái sinh hàng hóa, tìm hiểu hợp đồng tương lai Bạc Nano, tải ứng dụng AnfinX để bắt đầu, và xem thông tin liên hệ tại trang chủ Anfin.