Chính phủ trình Quốc hội dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh

Sáng 11/11/2026, tại Kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, thừa ủy quyền Thủ tướng, trình Quốc hội dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm 8 chương, 57 điều. Đây là đạo luật riêng đầu tiên cho thị trường này, sau hơn 20 năm vận hành theo Luật Thương mại 2005. Theo tờ trình của Chính phủ, giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân của thị trường hiện khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày.

1. Thị trường sau hơn 20 năm theo Luật Thương mại 2005

Theo tờ trình được báo chí đưa tin ngày 11/11/2026, thị trường giao dịch hàng hóa tập trung tại Việt Nam đã tăng mạnh về quy mô trong vài năm gần đây:

• Khối lượng giao dịch tập trung: khoảng 58.900 hợp đồng năm 2019, hơn 1,14 triệu hợp đồng năm 2024 và khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025.
• Giá trị giao dịch danh nghĩa: bình quân khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày.
• Sản phẩm: khoảng 38 mặt hàng với hơn 40 loại hợp đồng đang được giao dịch.
• Ngân hàng: 16 ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài được phép cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa.

Chính phủ cũng chỉ ra các hạn chế: quy mô và thanh khoản còn nhỏ, ít doanh nghiệp tham gia để phòng ngừa rủi ro giá, phần lớn sản phẩm là hàng hóa liên thông với sở giao dịch nước ngoài. Hạ tầng thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro, kho bãi, giao nhận và giám sát dữ liệu chưa đồng bộ.

→ Xem thêm: Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV) là gì?

2. Những điểm chính của dự luật

Dự luật đặt mục tiêu tạo khung pháp lý thống nhất, chuyên biệt cho giao dịch hàng hóa phái sinh, giúp doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất phòng ngừa biến động giá. Các nội dung chính gồm:

• Định nghĩa: hàng hóa phái sinh là sản phẩm mà quyền hoặc nghĩa vụ của các bên phụ thuộc vào giá, chỉ số giá, chênh lệch giá hoặc biến động giá của một hoặc nhiều hàng hóa cơ sở. Các hình thức gồm hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn, hợp đồng hoán đổi, hợp đồng chênh lệch và các hợp đồng phái sinh khác.
• Hai thị trường: thị trường giao dịch tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa và thị trường phi tập trung (OTC). Giao dịch OTC phải tuân thủ nguyên tắc trung thực, công bằng, minh bạch, phòng ngừa thao túng, và có thể được bù trừ qua Trung tâm thanh toán bù trừ trên cơ sở tự nguyện.
• Sở giao dịch hàng hóa: được tổ chức đồng thời thị trường giao ngay tập trung và thị trường phái sinh, nhưng phải phân định rõ sản phẩm, thành viên, tài khoản, thanh toán và quản trị rủi ro.
• Trung tâm thanh toán bù trừ: độc lập với Sở giao dịch, thực hiện thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ, quản trị rủi ro và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.
• Ngân hàng: tổ chức tín dụng và chi nhánh ngân hàng nước ngoài được giao dịch với khách hàng, nhận và thực hiện lệnh, tự doanh, tạo lập thị trường, tham gia làm thành viên giao dịch và bù trừ, trong phạm vi được cấp phép.
• Liên thông quốc tế: dự luật quy định các mô hình liên thông với sở giao dịch và trung tâm thanh toán bù trừ nước ngoài. Đối tác phải được lựa chọn, thẩm định và được chấp thuận khi thiết lập mới hoặc thay đổi trọng yếu, đồng thời tuân thủ quy định về ngoại hối, phòng chống rửa tiền, an ninh mạng và dữ liệu.
• Doanh nghiệp Nhà nước: được giao dịch phái sinh để phòng ngừa rủi ro từ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Hiệu quả được đánh giá trên tổng thể công cụ phòng ngừa và rủi ro được bảo vệ, không chỉ theo lãi, lỗ riêng của giao dịch phái sinh.

3. Mục tiêu đưa hàng hóa Việt Nam lên sàn

Theo Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, cà phê, gạo, hồ tiêu và hạt điều là các nông sản chủ lực Việt Nam có thế mạnh sản xuất, xuất khẩu, nhưng sản phẩm phái sinh dựa trên các mặt hàng này còn hạn chế. Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam năm 2025 đạt gần 500 tỷ USD.

Đề án phát triển thị trường giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2045 đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa 10 mặt hàng sản xuất trong nước vào giao dịch, hình thành giá tham chiếu cho 3–5 mặt hàng và đạt quy mô 8–10 triệu hợp đồng mỗi năm.

4. Ý kiến thẩm tra của Ủy ban Kinh tế và Tài chính

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết Ủy ban cơ bản tán thành sự cần thiết xây dựng luật. Ủy ban nhấn mạnh tinh thần tự nguyện khi tham gia thị trường: "Nhà nước không can thiệp hành chính, không bắt buộc giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa". Ủy ban đề nghị cơ quan soạn thảo:

• Bảo vệ nhà đầu tư: phân loại nhà đầu tư, bảo vệ phù hợp với mức chịu rủi ro của từng nhóm, tách biệt tiền, tài sản ký quỹ và quyền lợi của khách hàng.
• Quản lý nhà nước: rà soát mô hình quản lý, xác định cơ quan chịu trách nhiệm chính ngay trong luật, hoàn thiện giám sát, cảnh báo sớm và xử lý hành vi thâu tóm, sử dụng thông tin nội bộ, gian lận.
• Sở giao dịch và trung tâm bù trừ: giữ tính độc lập giữa hai tổ chức, lựa chọn mô hình sở hữu phù hợp cho giai đoạn đầu.
• Thử nghiệm có kiểm soát: đánh giá kỹ mức độ rủi ro, nghiên cứu quy định trực tiếp trong luật các giới hạn rủi ro tài chính khi thử nghiệm.

5. Nhà đầu tư cần theo dõi gì

Các bài đưa tin ngày 11/11/2026 chưa nêu thời điểm dự kiến thông qua hay ngày có hiệu lực của luật. Các mốc đáng chú ý trong thời gian tới:

• Tiến trình thảo luận: ý kiến của đại biểu Quốc hội và thời điểm dự luật được đưa ra biểu quyết.
• Quy định bảo vệ nhà đầu tư: cách phân loại nhà đầu tư và cơ chế tách biệt tài sản ký quỹ trong bản dự thảo cuối.
• Quy định liên thông quốc tế: điều kiện với các mô hình liên thông, nhóm sản phẩm chiếm phần lớn giao dịch hiện nay.
• Cơ quan quản lý: cơ quan được giao chịu trách nhiệm chính với thị trường.

Đây là các mốc để theo dõi, không phải dự báo.

Lời kết

Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đánh dấu bước chuyển của thị trường từ khung pháp lý chung của Luật Thương mại sang một đạo luật chuyên biệt, với trọng tâm là hạ tầng thanh toán bù trừ độc lập, bảo vệ nhà đầu tư và phát triển hàng hóa nội địa. Bài viết chỉ đưa tin về thị trường, không phải khuyến nghị đầu tư.

Giao dịch hàng hóa phái sinh có sử dụng ký quỹ và đòn bẩy, tiềm ẩn rủi ro mất một phần hoặc toàn bộ số vốn ký quỹ.