Giá trị của hàng hóa là gì? Bản chất và cách định giá

Mỗi ngày chúng ta đều mua bán, định giá và trao đổi hàng hóa, nhưng ít ai dừng lại để hỏi điều gì thực sự làm nên giá trị của một món hàng. Giá trị của hàng hóa là gì và vì sao giá vàng, bạc hay dầu thô trên thị trường lại lên xuống quanh một mức nền nhất định? Hiểu được bản chất này không chỉ giúp bạn nắm vững một phạm trù nền tảng của Kinh tế chính trị, mà còn lý giải cách giá thị trường hàng hóa phái sinh hình thành trên các sàn giao dịch. Hãy cùng Anfin đi từ khái niệm học thuật đến ứng dụng định giá thực tế trong bài viết này nhé!

1. Giá trị của hàng hóa là gì? Định nghĩa và bản chất

Để hiểu rõ giá trị của hàng hóa là gì, trước hết cần đặt nó trong bức tranh tổng thể: Mỗi hàng hóa luôn mang hai thuộc tính cơ bản là giá trị sử dụng và giá trị. Phần này tập trung làm rõ thuộc tính giá trị - thứ ẩn sau mọi quan hệ trao đổi và mua bán.

1.1. Định nghĩa giá trị của hàng hóa theo Kinh tế chính trị Mác - Lênin

Theo Kinh tế chính trị Mác - Lênin, giá trị của hàng hóa là lao động xã hội của người sản xuất hàng hóa kết tinh trong hàng hóa đó. Nói cách khác, khi tạo ra một sản phẩm để đem trao đổi, người sản xuất đã hao phí một lượng sức lực, trí tuệ và thời gian nhất định; chính phần lao động kết tinh ấy làm nên giá trị của hàng hóa.

Giá trị không phải là thứ ta nhìn thấy hay cầm nắm trực tiếp. Nó là một thuộc tính mang tính xã hội, chỉ bộc lộ ra khi hàng hóa bước vào quan hệ trao đổi. Hai sản phẩm khác nhau như vải và thóc có thể trao đổi theo một tỷ lệ nhất định chính vì cả hai đều là kết tinh của lao động - đó là cơ sở chung khiến chúng so sánh được với nhau về mặt giá trị.

1.2. Chất và lượng của giá trị hàng hóa

Khi phân tích sâu hơn, giá trị hàng hóa được xem xét trên hai phương diện: Chất và lượng.

• Chất của giá trị (Substance of value): Là lao động xã hội của người sản xuất kết tinh trong hàng hóa. Xét về chất, mọi hàng hóa đều giống nhau ở chỗ đều là sản phẩm của lao động, vì vậy chúng mới có thể đặt ngang nhau khi trao đổi.
• Lượng của giá trị (Magnitude of value): Là số lượng lao động hao phí để sản xuất ra hàng hóa, được đo bằng thời gian lao động xã hội cần thiết. Hàng hóa hao phí càng nhiều lao động thì lượng giá trị càng lớn, và ngược lại.

Phân biệt rõ chất và lượng giúp ta tránh nhầm lẫn phổ biến: Giá trị không nằm ở chỗ món hàng đắt hay rẻ trên quầy, mà nằm ở lượng lao động xã hội đã kết tinh để làm ra nó.

1.3. Vì sao giá trị sử dụng là phạm trù vĩnh viễn còn giá trị là phạm trù lịch sử

Một điểm quan trọng cần lưu ý là tính chất phạm trù của hai thuộc tính:

• Giá trị sử dụng là phạm trù vĩnh viễn: Bất kỳ vật phẩm nào, ở bất kỳ thời đại nào, cũng có công dụng nhất định để thỏa mãn nhu cầu con người. Công dụng đó tồn tại mãi mãi, không phụ thuộc vào hình thái xã hội.
• Giá trị là phạm trù lịch sử: Giá trị chỉ xuất hiện trong nền sản xuất hàng hóa, tức khi sản phẩm được làm ra để trao đổi, mua bán. Trong nền kinh tế tự cung tự cấp, sản phẩm có công dụng nhưng không mang giá trị vì chúng không đi vào trao đổi.

2. Phân biệt giá trị sử dụng và giá trị của hàng hóa

Đây là phần dễ gây nhầm lẫn nhất khi tìm hiểu về giá trị. Cần khẳng định ngay theo đúng giáo trình: Hai thuộc tính của hàng hóa là giá trị sử dụng và giá trị; còn giá trị trao đổi chỉ là hình thức biểu hiện ra bên ngoài của giá trị, chứ không phải một thuộc tính độc lập thứ ba.

2.1. Giá trị sử dụng của hàng hóa là gì? Ví dụ minh họa

Giá trị sử dụng của hàng hóa (Use value) là công dụng của vật phẩm, là khả năng thỏa mãn một nhu cầu nào đó của con người khi sử dụng hoặc tiêu dùng. Giá trị sử dụng do thuộc tính tự nhiên của vật quyết định, nên đây là một phạm trù vĩnh viễn.

Ví dụ về giá trị sử dụng của hàng hóa rất gần gũi như: Gạo dùng để ăn, áo để mặc, điện thoại để liên lạc. Trong đầu tư, một thỏi bạc có giá trị sử dụng trong công nghiệp điện tử và chế tác trang sức, còn dầu thô có giá trị sử dụng làm nhiên liệu và nguyên liệu hóa dầu. Một hàng hóa có thể có nhiều giá trị sử dụng khác nhau và khoa học - kỹ thuật càng phát triển thì con người càng phát hiện thêm nhiều công dụng mới.

2.2. Giá trị trao đổi của hàng hóa là gì và quan hệ với giá trị

Giá trị trao đổi của hàng hóa (Exchange value) là quan hệ tỷ lệ về lượng mà những giá trị sử dụng khác nhau được trao đổi với nhau. Chẳng hạn, 1 mét vải đổi được 10 kg thóc - tỷ lệ 1:10 chính là giá trị trao đổi.

Vì sao hai vật khác nhau hoàn toàn lại đổi được theo một tỷ lệ ổn định? Bởi cả hai đều là sản phẩm của lao động và chứa đựng một lượng lao động hao phí ngang nhau. Như vậy, giá trị là nội dung, là cơ sở bên trong; còn giá trị trao đổi là hình thức biểu hiện ra bên ngoài của giá trị. Giá trị của hàng hóa được biểu hiện thông qua giá trị trao đổi, và xa hơn là thông qua giá cả khi có tiền tệ làm trung gian.

2.3. Mối quan hệ giữa hai thuộc tính của hàng hóa

Giá trị sử dụng và giá trị vừa thống nhất, vừa mâu thuẫn với nhau trong một hàng hóa.

• Thống nhất: Hai thuộc tính cùng tồn tại trong một hàng hóa. Một vật thiếu giá trị sử dụng thì không ai mua, còn thiếu giá trị (không do lao động tạo ra để trao đổi) thì không phải là hàng hóa.
• Mâu thuẫn: Người bán quan tâm tới giá trị (muốn thu tiền về), còn người mua quan tâm tới giá trị sử dụng (muốn dùng được). Hai mặt này được thực hiện ở những thời điểm và không gian khác nhau, tạo nên mâu thuẫn nội tại của hàng hóa.

→ Xem thêm: Đầu tư hàng hóa phái sinh là gì?

3. Giá trị của hàng hóa được tạo ra từ đâu và được quyết định bởi yếu tố nào?

Hai câu hỏi được tìm kiếm nhiều nhất xoay quanh chủ đề này là: Giá trị hàng hóa được tạo ra từ đâu và giá trị của hàng hóa được quyết định bởi yếu tố nào?.

Câu trả lời ngắn gọn: Giá trị được tạo ra từ lao động và được quyết định bởi thời gian lao động xã hội cần thiết.

3.1. Giá trị hàng hóa được tạo ra từ đâu: Lao động trừu tượng kết tinh

Giá trị hàng hóa được tạo ra từ đâu? Nguồn gốc duy nhất của giá trị là lao động của người sản xuất hàng hóa, cụ thể là lao động trừu tượng (Abstract labour) - tức sự hao phí sức óc, sức bắp thịt nói chung của con người, không kể đến hình thức cụ thể của công việc.

Cần lưu ý: Máy móc, nhà xưởng và nguyên liệu không tự sinh ra giá trị mới. Chúng chỉ chuyển dần phần giá trị cũ (đã kết tinh từ lao động trước đó) vào sản phẩm. Chính lao động sống của người sản xuất trong quá trình làm ra hàng hóa mới là yếu tố tạo thêm giá trị mới.

3.2. Giá trị cá biệt và giá trị xã hội của hàng hóa

Mỗi người sản xuất có tay nghề và điều kiện khác nhau, dẫn tới hai khái niệm cần phân biệt:

• Giá trị cá biệt của hàng hóa: Là hao phí lao động cá biệt của từng người sản xuất để làm ra hàng hóa. Người thợ lành nghề có thể dệt 1 mét vải trong 3 giờ, người khác mất 5 giờ - đó là giá trị cá biệt khác nhau.
• Giá trị xã hội của hàng hóa: Là hao phí lao động xã hội cần thiết, được thị trường thừa nhận và lấy làm chuẩn chung cho mọi đơn vị hàng hóa cùng loại. Đây mới là cái quyết định giá trị thực sự khi trao đổi.

Trên thực tế, người sản xuất nào có giá trị cá biệt thấp hơn giá trị xã hội (làm nhanh, hiệu quả hơn mức trung bình) sẽ có lợi thế cạnh tranh; ngược lại, người làm chậm hơn mức xã hội sẽ chịu thiệt.

3.3. Thời gian lao động xã hội cần thiết - yếu tố quyết định lượng giá trị

Vậy rốt cuộc, giá trị của hàng hóa được quyết định bởi yếu tố nào? Đó là thời gian lao động xã hội cần thiết (Socially necessary labour time) - thời gian cần để sản xuất ra một hàng hóa trong điều kiện sản xuất trung bình của xã hội, với trình độ kỹ thuật và cường độ lao động trung bình. Ba yếu tố sau ảnh hưởng tới lượng giá trị, nhưng theo những chiều khác nhau:

Đây là điểm nhiều tài liệu trình bày chưa chính xác. Cần nhớ rõ: chỉ có năng suất lao động mới tỷ lệ nghịch với giá trị một đơn vị hàng hóa; còn cường độ lao động tăng lên thì tổng giá trị tạo ra tăng, nhưng giá trị tính trên mỗi đơn vị hàng hóa vẫn giữ nguyên vì hao phí lao động cho mỗi đơn vị không đổi.

→ Xem thêm: Sàn giao dịch hàng hóa hoạt động thế nào?

4. Mối quan hệ giữa giá cả và giá trị của hàng hóa

Trong mối quan hệ giữa giá cả và giá trị của hàng hóa thì giá trị luôn là cơ sở, là cái trục bên trong; còn giá cả (Price) là biểu hiện bằng tiền của giá trị. Khi tiền tệ ra đời, giá trị của hàng hóa được biểu hiện ra thành một lượng tiền cụ thể, đó chính là giá cả.

Tuy nhiên, giá cả trên thị trường hiếm khi đứng yên đúng bằng giá trị. Nó dao động lên xuống xoay quanh giá trị dưới tác động của nhiều yếu tố: quan hệ cung - cầu, sức cạnh tranh giữa người mua và người bán, cũng như sức mua của đồng tiền. Khi cầu lớn hơn cung, giá cả có xu hướng vượt lên trên giá trị; khi cung lớn hơn cầu, giá cả lại tụt xuống dưới giá trị.

Cơ chế này lý giải vì sao giá thị trường của các loại hàng hóa như vàng, bạc, dầu thô hay cà phê luôn biến động từng phiên, nhưng về dài hạn vẫn neo quanh một mức nền phản ánh hao phí lao động xã hội để khai thác và sản xuất ra chúng.

5. Từ giá trị hàng hóa đến định giá trên thị trường hàng hóa phái sinh

Hiểu giá trị giúp nhà đầu tư nhìn thị trường sâu hơn. Trên các sàn giao dịch, 'hàng hóa' được hiểu là một lớp tài sản (commodity) và thường được giao dịch thông qua hàng hóa phái sinh (Commodity Derivatives) - hợp đồng có giá trị dựa trên một hàng hóa cơ sở.

5.1. Ví dụ về giá trị của hàng hóa trong thực tế thị trường

Hãy lấy một ví dụ về giá trị của hàng hóa rất thực tế: Cùng một lượng bạc, giá trị nền của nó được hình thành từ hao phí lao động xã hội cần thiết để thăm dò, khai thác, tinh luyện và vận chuyển. Khi năng suất khai thác toàn ngành tăng lên nhờ công nghệ mới, hao phí lao động xã hội cho mỗi đơn vị bạc giảm, kéo giá trị nền đi xuống. Trên nền giá trị đó, giá bạc từng phiên còn dao động theo cung - cầu, tin tức vĩ mô và tâm lý thị trường.

Logic tương tự áp dụng cho bốn nhóm hàng hóa cơ sở đang được giao dịch phổ biến gồm: Kim loại (bạc, bạch kim, đồng), nông sản (đậu tương, ngô), năng lượng (dầu thô, khí tự nhiên) và nguyên liệu công nghiệp (cà phê, cao su). Nắm được mối liên hệ giữa giá trị và giá cả giúp bạn đọc thị trường có chiều sâu hơn, thay vì chỉ nhìn vào con số nhảy múa trên bảng giá.

→ Xem thêm: Các sản phẩm giao dịch hàng hóa phái sinh trên AnfinX

5.2. Giao dịch hàng hóa phái sinh cùng AnfinX

AnfinX là ứng dụng đầu tư và giao dịch hàng hóa phái sinh đầu tiên tại Việt Nam dành cho người Việt, với chi phí giao dịch cạnh tranh và miễn phí dữ liệu thị trường cho các nhóm nông sản, kim loại và nguyên liệu công nghiệp. Đây là công cụ phù hợp để bạn theo dõi giá thị trường và thực hành những kiến thức về giá trị, giá cả vừa tìm hiểu ở trên, chẳng hạn khi đầu tư bạc Nano trên ứng dụng.

Lưu ý về sản phẩm: Ứng dụng AnfinX cho phép giao dịch các hợp đồng Nano (Bạc Nano, Bạch Kim Nano, Đồng Nano). Các hợp đồng Standard, Mini, Micro được giao dịch trên ứng dụng CQG.

Như mọi kênh đầu tư, giao dịch hàng hóa phái sinh có cơ hội nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro biến động giá. Bạn nên tìm hiểu kỹ và thực hành quản lý rủi ro trước khi tham gia thị trường thật.

6. Câu hỏi thường gặp về giá trị của hàng hóa

Câu hỏi 1: Giá trị của hàng hóa được biểu hiện thông qua đâu?

Giá trị của hàng hóa được biểu hiện ra bên ngoài thông qua giá trị trao đổi, và khi có tiền tệ làm trung gian thì biểu hiện thành giá cả. Vì vậy, giá cả chính là hình thức biểu hiện bằng tiền của giá trị hàng hóa trên thị trường.

Câu hỏi 2: Giá trị của hàng hóa được quyết định bởi yếu tố nào?

Giá trị của hàng hóa được quyết định bởi thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất ra hàng hóa đó, chứ không phải thời gian lao động cá biệt của từng người. Năng suất, cường độ và mức độ phức tạp của lao động là các yếu tố tác động tới lượng giá trị này.

Câu hỏi 3: Giá trị và giá trị sử dụng của hàng hóa khác nhau như thế nào?

Giá trị sử dụng là công dụng của vật phẩm, do thuộc tính tự nhiên quyết định và là phạm trù vĩnh viễn. Giá trị là lao động xã hội kết tinh trong hàng hóa, chỉ tồn tại trong nền sản xuất hàng hóa nên là phạm trù lịch sử. Một là 'để dùng', một là 'để trao đổi'.

Câu hỏi 4: Vì sao các hàng hóa khác nhau lại trao đổi được với nhau?

Vì chúng có một cơ sở chung: đều là sản phẩm của lao động, đều kết tinh hao phí lao động xã hội. Khi hao phí lao động để làm ra hai hàng hóa ngang nhau, chúng trao đổi được theo một tỷ lệ tương ứng, ví dụ 1 mét vải đổi 10 kg thóc.

Lời kết

Qua bài viết, có thể thấy giá trị của hàng hóa là gì không còn là một khái niệm trừu tượng: đó là lao động xã hội của người sản xuất kết tinh trong hàng hóa, được quyết định bởi thời gian lao động xã hội cần thiết và biểu hiện ra ngoài qua giá trị trao đổi, qua giá cả. Hiểu được giá trị, bạn sẽ hiểu vì sao giá cả thị trường dao động quanh một mức nền - một nền tảng quan trọng để đọc thị trường hàng hóa có chiều sâu, định hướng cho cả hoạt động sản xuất lẫn đầu tư.

Hãy biến kiến thức thành trải nghiệm thực tế bằng cách tải ứng dụng AnfinX và mở tài khoản giao dịch để theo dõi giá thị trường và bắt đầu hành trình cùng AnfinX - Ứng dụng đầu tư và giao dịch hàng hóa phái sinh đầu tiên tại Việt Nam dành cho người Việt.